دهان و دندان

   دهان اولین قسمت دستگاه گوارش است که از لب ها شروع و به حلق منتهی می گردد. در دهان دو فک وجود دارد. فک بالا ثابت است و حرکت نمی کند. ولی فک پایین حرکت دارد و عمل باز و بسته شدن دهان را انجام میدهد. در داخل استخوان هر فک، حفراتی وجود دارد که ریشه ی دندان ها در آن قرار می گیرد. دندان ها هریک با شکل ویژه ی خود در عمل جویدن کمک می کنند.

   اولین قدم در راه گوارش غذا، خُرد کردن و جویدن مواد غذایی است که توسط دندان ها صورت می گیرد. دندان های پیش برای بریدن، دندان های نیش برای پاره کردن و دندان های آسیا برای خُرد و نرم کردن غذا شکل گرفته اند.

ساختمان دندان

   هر دندان از دوقسمت تشکیل شده است: تاج و ریشه

   تاج قسمتی از دندان است که در دهان دیده می شود و ریشه قسمتی از دندان است که در داخل استخوان فک قرار دارد.

لایه های دندانی

ساختمان تاج: در تاج دندان از خارج به داخل سه لایه وجود دارد: مینا، عاج و مغزدندان.

مینای دندان: قسمتی از تاج دندان که در دهان قابل مشاهده است، مینا نامیده می شود. سایر لایه های تاج در زیر مینا قرار دارند. مینا سخت ترین بافت ساخته شده در بدن انسان است که اگر این لایه به هر علتی مثل پوسیدگی یا ضربه از بین برود، دندان آسیب پذیر می شود.

عاج دندان: عاج لایه ای است به رنگ زرد روشن که در زیر مینا قرار گرفته و استحکام آن از مینا کمتر است و بر خلاف مینا، بافتی زنده بوده و در مقابل تحریکات، حساسیت نشان می دهد.

مغز دندان: در هر دندان، در زیر لایه ی عاج، مغز دندان قرار گرفته است که حاوی رگ های خونی و اعصاب می باشد.

ساختمان ریشه ی دندان: ریشه ی دندان نیز از سه لایه تشکیل شده است که به ترتیب از خارج به داخل عبارتست از: سِمان، عاج و مغز دندان

سِمان دندان: لایه ای است که در سطح خارجی ریشه ی دندان قرار دارد و لذا در دهان قابل مشاهده نمی باشد.

نکته: لایه های عاج و مغز دندان، در ریشه ادامه ی لایه های مشابه در تاج دندان است.

بافت های نگهدارنده ی دندان:

   دندان ها توسط الیافی به استخوان فک چسبیده اند، استخوان فک، خود توسط لثه پوشیده شده است. به مجموع لثه و استخوان و الیافی که دندان را در استخوان نگه داشته اند، بافت نگهدارنده ی دندان گفته می شود.

   نکته: در یک دهان سالم، تنها چیزی که قابل مشاهده است لثه و مجموع تاج دندان هاست.

دوره های دندانی و زمان رویش:

   هر فردی در زندگی خود، دو سری دندان دارد: شیری و دائمی و سه دوره ی دندانی را پشت سر می گذارد:

۱- دوره ی دندان شیری

۲- دوره ی دندان مخلوط

   (دوره ای که دندان های شیری به تدریج جای خود را به دندان های دائمی می دهند و در دهان کودک، مخلوطی از دندان های شیری و دائمی دیده می شود.)

۳- دوره ی دندان دائمی

رویش دندان های شیری و دائمی

الف) دندان شیری:

زمان رویش اولین دندان شیری: حدود ۶ ماهگی

زمان تکمیل دندان های شیری: ۲ تا۵/۲ سالگی

تعداد کل دندان های شیری: ۲۰ عدد (در هر نیم فک، ۵ دندان)

اگر زمان رویش هر دندان نسبت به زمان اصلی آن با توجه به جدول در حدود ۹ ماه به تأخیر بیافتد، فرد باید به دندانپزشک مراجعه کند.

ب) دندان های دائمی:

زمان رویش اولین دندان های دائمی: حدود ۶ سالگی

زمان تکمیل دندان های دائمی(به جز عقل): حدود ۱۲ الی ۱۳ سالگی

تعداد کل دندان های دائمی ( با در نظر گرفتن دندان های عقل): ۳۲ دندان (در هر نیم فک ۸ دندان)

از حدود ۵/۵ تا ۱۲ سالگی به تدریج دندان های شیری لق شده و می افتند. معمولا ۲ تا ۶ ماه پس از افتادن هر دندان شیری، دندان دائمی جانشین رویش می یابد و تا پایان عمر در دهان باقی می ماند.

اهمیت دندان های شیری و دندان ۶ سالگی

دندان شیری:

   خیلی از افراد هنوز تصور می کنند که دندان های شیری اهمیتی ندارند، چرا که به زودی جایشان را به دندان های دائمی خواهند داد؛ در صورتی که این دندان ها تا زمانی که در دهان هستند کلیه ی وظایف اصلی زیر را به عهده دارند:

۱- حفظ فضای لازم برای رویش دندان های دائمی: دندان های شیری به عنوان راهنمای رویش صحیح دندان های دائمی محسوب می شوند. بنابراین اگر زودتر از دست بروند سبب جابجایی و نامرتب شدن دندان های دائمی، به دلیل کمبود فضا، خواهند شد که درمان آن هزینه ی گزافی به خانواده ها تحمیل خواهد کرد. همچنین در صورتی که دندان های شیری بیش از زمان لازم در دهان باقی بمانند ، باعث بروز مشکلات رویشی دندان های دائمی می گردند.

۲- کمک به رشد و تکامل صورت: در صورتی که دندان های شیری زود کشیده شوند، رشد فکی به درستی انجام نخواهد شد.

۳- اهمیت در جویدن و هضم غذا: کودک در حال رشد به تغذیه ی مناسب نیاز دارد و تغذیه ی مناسب با دندان های پوسیده دچار اشکال شده و سلامت کودک را به خطر می اندازد.

۴- اهمیت در تکلم و بیان صحیح حروف: کودک از لحاظ رفتاری راحت تر با کودکان ارتباط برقرار می کند.

آسیب هایی که به دندان های قدامی شیری وارد می شود، ممکن است سبب عفونی شدن آن ها شده و تغییراتی از جمله تغییر رنگ، نقص در شکل و کج شدن جوانه دندان های دائمی زیرین ایجاد نماید. به عبارتی، پوسیدگی دندان شیری می تواند موجب آسیب رساندن به جوانه دندان های دائمی زیرین خود گردد.

دندان ۶ سالگی:

   این دندان اولین آسیای بزرگ دائمی می باشد که به دندان ۶ سالگی معروف است و زمان رویش آن هم در ۶ سالگی است. این دندان الگوی رویش سایر دندان های دائمی است و اگر در جای صحیح خود و در زمان مناسب رویش پیدا کند، تقریباً می توان انتظار داشت که سایر دندان های دائمی هم صحیح و مرتب رویش یابند.

   محل رویش آن، پشت آخرین دندان شیری یعنی دندان آسیای دوم شیری است و بدون افتادن دندان شیری رویش می یابد. لذا اکثر والدین تصور می کنند که این دندان شیری است و با این باور غلط که اگر دندان شیری بیافتد، دندان دیگری بدون هیچ مشکلی به جای آن می روید، تلاشی برای تمیز نگاه داشتن آن نمی کنند و این در حالی است که دندان ۶ ، با تمام اهمیتی که برای آن ذکر شد، باید تا پایان عمر در دهان باقی بماند، اما زودتر پوسیده شده و از بین می رود و مشکلات متعدد دهان ودندانی را در آینده ایجاد می نماید.

پوسیدگی دندان:

تعریف پوسیدگی:

   میکروب های موجود در پلاک میکروبی، باقیمانده های مواد غذایی را به اسید تبدیل می کنند. این اسید مینای دندان را به مرور حل کرده و پوسیدگی ایجاد می کند. پوسیدگی دندانی می تواند از یک دندان به سایر دندان ها سرایت کند.

   (پلاک میکروبی: یک لایه بی رنگ، چسبنده از باکتری و مواد قندی است که به صورت مرتب روی دندان ها تشکیل می شود و اصلی ترین دلیل ایجاد پوسیدگی دندانی و بیماری لثه است و در صورتی که برداشته و تمیز نشود به جرم تبدیل می شود.)

   پلاک میکروبی قابل مشاهده نیست و برای نشان دادن پلاک میکروبی از قرص یا محلول های رنگی (قرص یا محلول آشکار کننده ی پلاک) استفاده می شود.

عوامل مؤثر بر ایجاد پوسیدگی:

   برای پیشگیری از ایجاد هر بیماری ، باید علل ایجاد کننده ی آن بیماری را بشناسیم. در مورد پوسیدگی دندان و پیشگیری از آن نیز لازم است ابتدا با عوامل ایجاد کننده ی آن آشنا شویم. بسیاری از افرادی که برای درمان های دندانپزشکی مراجعه می کنند، در پاسخ به این که چرا دندان هایشان خراب شده است، دندانپزشکان به مسئله ی ارث و جنس دندان نیز اشاره می کنند. روشن است که خوبی جنس دندان در دوام آن مؤثر است ولی آیا همین یک نکته کافی است یا این که عوامل دیگری هم دخالت دارند.

   علل مختلفی برای ایجاد پوسیدگی مطرح شده است اما به طور کلی می توان گفت چهار عامل اصلی در ایجاد پوسیدگی دندان نقش دارند:

۱- میکروب ها

۲- مواد قندی

۳- مقاومت شخص و دندان

۴- زمان

۱) میکروب ها:

   در دهان هر فرد به طور طبیعی انواع و اقسام میکروب ها وجود دارد ولی همه ی میکروب های موجود در دهان، پوسیدگی زا نیستند. در واقع انواع خاصی از میکروب ها در پلاک میکروبی وجود دارند که می توانند پوسیدگی را به وجود آورند.

۲) مواد قندی:

   مواد قندی و کربوهیدرات ها باعث پوسیدگی دندان ها می شوند. شکل و قوام ماده ی غذایی، تعداد دفعات مصرف و نوع قند در ایجاد پوسیدگی نقش دارد.

۳) مقاومت شخص و دندان:

   عوامل متعددی همچون وضعیت بزاق دهان، شکل و فرم دندان ها، طرز قرارگیری دندان، میزان مقاومت دندان نسبت به اسید تولید شده توسط میکروب ها، نوع میکروب های موجود در حفره دهان وسلامت عمومی فرد بر میزان ایجاد پوسیدگی اثر دارند.

۴) زمان و سرعت ایجاد پوسیدگی:

   پوسیدگی دندان در یک لحظه و یک روز انجام نمی شود، بلکه مدت زمانی لازم است تا مینا حل شده و بافت مینا از بین برود. تحقیقات نشان داده است که بعد از خوردن غذا و رسیدن مواد قندی به میکروب های پلاک، ۲ تا ۵ دقیقه طول می کشد تا اسید ایجاد شود. در طی مدت ۱۰ دقیقه میزان اسید به حداکثر مقدار خود می رسد. سپس ۲۰ تا ۶۰ دقیقه در همان حال باقی می ماند و بعد از آن به تدریج به حال عادی بر می گردد.

   با هر بار خوردن غذای حاوی مواد قندی، محیط پلاک میکروبی اسیدی می شود و تا این محیط اسیدی به حالت عادی برگردد، با خوردن مجدد آن ، محیط دهان دوباره اسیدی می گردد؛ به این ترتیب دندان ها دچار پوسیدگی می شوند.

محل های شایع پوسیدگی:

   محل های شایع تجمع پلاک میکروبی بر سطح دندان ها، مکان های شایع پوسیدگی در دندان ها می باشند؛ که شامل سه ناحیه ی زیر است:

۱- شیارهای سطح جونده:

   در سنین اولیه، رویش دندان های آسیای دائمی که دارای شیارهای عمیق می باشند، به دلیل تجمع مواد غذایی در داخل شیارها، احتمال ایجاد پوسیدگی خیلی زیاد می باشد.

۲- سطوح بین دندانی:

   به علت عدم دسترسی موهای مسواک به این منطقه و عدم استفاده از نخ دندان، میزان تجمع مواد غذایی و در نهایت احتمال پوسیدگی در این سطوح بالاست. لازم به ذکر است که این مناطق را تنها با استفاده از نخ دندان می توان تمیز کرد.

۳- طوق دندان یا ناحیه ی اتصال لثه با دندان:

   معمولا میکروب ها در ناحیه ی طوق دندان تجمع می یابند؛ بنابراین اگر در هنگام مسواک کردن، دقت کافی برای تمیز کردن این ناحیه صورت نگیرد، پوسیدگی طوق دندان ایجاد مش گردد؛ تجمع میکروب ها در این ناحیه باعث بروز بیماری های لثه هم می شود.

افراد در معرض خطر پوسیدگی دندانی:

· کودکان (بیش از دیگر گروه های سنی)

· کودکانی با رژیم غذایی حاوی میزان بالای کربوهیدرات

· افرادی با بهداشت دهان ضعیف

· افرادی که فلوراید به میزان مناسب دریافت نمی کنند و یا در مناطقی سکونت دارند که آب آشامیدنی آن جا به میزان مناسب فلوراید ندارد.

· افراد با نقص و مشکلات فیزیکی که توانایی رعایت بهداشت دهان خود را ندارند.

· کودکان ِ والدینی که خود دارای پوسیدگی های فعال هستند.

· کودکان با بیماری خاص که تحت درمان های ویژه قرار می گیرند.

نشانه های پوسیدگی:

   وقتی دندانی دچار پوسیدگی می شود، ممکن است یک یا چند مورد از علامت های زیر را داشته باشد:

• تغییر رنگ مینای دندان: در محل پوسیدگی، مینا قهوه ای یا سیاه رنگ می شود.

• سوراخ شدن دندان در محل پوسیدگی: گاهی میزان این تخریب کم است و فقط با معاینه ی دقیق مشخص می شود و گاهی مقدار زیادی از دندان از بین می رود، به طوری که شخص فکر می کند دندان او شکسته است.

• حساس بودن یا درد گرفتن دندان: در موقع خوردن غذاهای سرد، گرم، ترش و شیرین.

• حساس بودن یا درد گرفتن دندان وقتی که دندان ها را روی هم فشار می دهیم.

• بوی بد دهان می تواند به علل مختلف ایجاد شود که یکی از علت های آن پوسیدگی دندان هاست.

• پوسیدگی بین دندانی می تواند باعث گیرکردن موادغذایی بین دندان ها و یا پاره شدن نخ دندان، هنگام استفاده از آن شود.

   نکته: شایان ذکر است که هر تغییر رنگی در سطح دندان به معنی پوسیدگی نمی باشد.

لثه و بیماری های آن:

تعریف لثه ی سالم:

نمایی از لثه سالم

لثه ی سالم علائمی دارد که به این صورت است:

· رنگ صورتی

· قوام سفت و محکم

· تبعیت شکل لثه از شکل و طرز قرار گرفتن دندان ها

· تیز بودن لبه ی آن به طوری که مثل لایه ای روی دندان کشیده شود.

· عدم وجود هر گونه ناهمواری یا لبه پهن بین دندان و لثه، به طوری که فضای بین دندان ها توسط لثه پر شود.

   در برخی افراد که رنگ چهره ی تیره دارند، روی لثه ی آن ها لکه های قهوه ای رنگ دیده می شود که بیماری لثه نیست.

التهاب لثه (ژنژیویت):

   به مرحله ی ابتدایی بیماری لثه، التهاب لثه یا ژنژیویت گویند که به صورت قرمزی، تورم و درد در لثه بروز می نماید و ممکن است لثه در زمان مسواک زدن خونریزی داشته باشد.

ژنژویت، قرمزی و تورم لثه ها

ژنژویت پیشرفته

جرم دندان: اگر پلاک میکروبی مدت طولانی روی دندان باقی بماند و مسواک و نخ دندان از سطح دندان ها تمیز نگردد به لایه ای سخت به رنگ زرد یا قهوه ای تبدیل شده که جرم دندان نامیده می شود.

پریودنتیت:

   وقتی التهاب لثه ادامه پیدا کند، لثه شروع به تحلیل رفتن می کند، به تدریج بیماری به بافت های نگاهدارنده پیشرفت می کند که در نهایت باعث لقی دندان ها می گردد.

پريودنتيت-متوسط

پريودونتيت - پيشرفته

علت ایجاد التهاب لثه:

   زمانی که پلاک میکروبی اطراف لثه تمیز نشود، مواد ترشح شده توسط باکتری ها در پلاک باعث آسیب و التهاب لثه می گردد. سطح ناصاف و خشن جرم دندانی باعث تجمع بیشتر پلاک میکروبی بر روی دندان ها شده و التهاب لثه تشدید می شود.

   نکته: در صورت تشکیل جرم، با مراجعه به دندانپزشک باید دندان ها، جرم گیری شود.

   (بر خلاف تصور برخی افراد، جرم گیری، باعث صدمه دیدن و لقی دندان ها نخواهد شد)

بیماری های لثه در کودکان:

   ژنژیویت رویشی در زمان رویش دندان در کودکان اتفاق می افتد؛ با این حال، رویش دندانی به خودی خود موجب ژنژیویت نمی شود. این التهاب ناشی از تجمع پلاک اطراف دندان های در حال رویش است، که ناراحتی و درد مانع از مسواک زدن صحیح این نواحی می گردد.

   هر عاملی که مانع تمیز شدن مناسب دندان ها شود مانند دندان های شیری در حال افتادن، نامرتبی دندان ها و یا دندان های با پوسیدگی وسیع، منجر به ژنژیویت در کودکان می گردد.

  انسداد بینی به دلیل ایجاد تنفس دهانی، التهاب لثه در کودکان را افزایش می دهد.

آفت دهان:

   یکی از بیماری هایی که در کودکان دیده می شود آفت دهان است که به شکل زخم های سفید رنگِ کوچک روی گونه، لب، کف دهان بروز می کند. معمولاً به صورت زخم های منفرد یا چندتایی دیده می شود که حداکثر پس از دو هفته بهبود می یابد ولی ممکن است دوباره عود کند.

   علت ایجاد آفت ناشناخته است ولی عواملی مانند فشارهای روحی و حساسیت ها می توانند به ایجاد آفت کمک نمایند. آفت معمولاً نیاز به درمان ندارد ولی اگر خیلی دردناک باشد با مراجعه به دندانپزشک می توان برای تسکین درد، دارو دریافت نمود.

بوی بد دهان:

   بوی بد تنفس نباید با بوی آزار دهنده ی زودگذری که ناشی از خوردن غذا (مثل سیر) یا سیگار کشیدن است اشتباه شود.

   تنفس بد صبحگاهی که حین بیدار شدن از خواب تجربه می شود، ناشی از کاهش جریان بزاق و افزایش تخمیر حین شب بوده خود به خود پس از صرف صبحانه و یا استفاده از مسواک و نخ دندان برطرف می شود.

   چنانچه فرد به صورت دائم دچار بوی بد تنفس باشد، نشانگر نوعی بیماری است که علل متعددی دارد. به طور کلی می توان به علل داخل دهانی و خارج دهانی زیر اشاره کرد.

عوامل داخل دهانی عبارتند از:

· عدم رعایت بهداشت دهان ودندان (وجود پلاک میکروبی و وجود جرم دندانی)

· اشکال در ترشح بزاق ویا قطع ترشح بزاق

· دندان های پوسیده ی عفونی

· ناهنجاری های دندانی و ردیف نبودن دندان ها در فکین و گیر غذایی

· بیماری های لثه ای

· زبان ( به علت وجود شیارها بر روی آن و تمیز نشدن آن ها)

· پروتزهای دندانی نامناسب

· جراحی های دهان و کشیدن دندان و عدم توجه به توصیه های دندانپزشک

· ضایعات بدخیم دهانی

عوامل خارجی دهانی عبارتند از:

· بیماری های بینی

· سینوزیت

· بیماری های دستگاه تنفسی فوقانی

· بیماری های ریوی

· بیماری های دستگاه گوارش

· اختلالات و تغییرات هورمونی زمان بلوغ یا حاملگی

· دیابت

· مصرف الکل و انواع دخانیات

· سایر بیماری های سیستمیک (بیماری های سیستمیک بیماری هایی هستند که دستگاه های مختلف بدن را دچار اختلال می کنند. مثل دیابت، فشار خون و ...)

  نکته: در هنگام مواجه شدن با چنین بیمارانی که از بوی بد دهان خود شکایت دارند ابتدا کلیه ی عوامل داخل دهانی را بررسی کرده، با تأکید بر رعایت اصول بهداشت دهان ودندان و زبان (مسواک کردن زبان) بیمار را به مرکز بهداشتی درمانی ارجاع نمایید.

عادات غلط دهانی در کودکان:

   رویش دندان ها فرآیند بسیار پیچیده ای است و از نظم خاصی پیروی می نماید. محل قرارگیری دندان ها توسط چندین عامل کنترل می شود:

۱- نیروی ناشی از زبان که به دندان فشار می آورد.

۲- نیروی عضلات لب که دندان را سرجایش نگاه می دارد.

۳- حرکت عضلات گونه و فشار دندان مقابل

   به طور طبیعی تعادل نیروهای فوق باعث ردیف شدن دندان ها می شود.

   ولی در بعضی موارد عادات غلط دهانی کودک، تعادل نیروهای فوق را برهم زده و مشکلاتی را ایجاد می نماید که تشخیص به موقع این عادات غلط و کمک به رفع آن ها باعث پیشگیری از به هم خوردن ترتیب دندان ها می گردد.

   از عادات غلط دهانی کودک، موارد زیر حائز اهمیت می باشد:

۱- گاز گرفتن لب

۲- قرار گرفتن زبان بین دندان ها

۳- جویدن ناخن

۴- جویدن گونه

۵- فشار دادن دندان ها روی هم (دندان قروچه)

۶- مکیدن انگشت

۷- جویدن اشیاء

۸- پستانک

گاز گرفتن لب:

   این عادت بد سبب کج شدن دندان ها می شود. اکثر والدین متوجه این عادت غلط نمی شوند . در مدرسه هم گاز گرفتن لب پایین را معمولا به حساب تمرکز و توجه بیشتر دانش آموزان می گذارند. برای تشخیص باید به دقت به لب پایین نگاه کرد. معمولاً لب پایین مشخص نمی باشد و لب پایین قرمز تر از لب بالا بوده و محل فشار دندان های بالا بر روی آن قابل تشخیص است.

   لب به دلیل این که داخل دهان قرار می گیرد و زبان چربی های نرم کننده ی آن را پاک می کند به خشکی دچار می شود؛ به همین خاطر این کودکان لب خود را به طور مداوم با زبانشان مرطوب می کنند. استفاده از کرم های مرطوب کننده روی لب به ترک این عادت کمک می کند.

قرار دادن زبان بین دندان ها:

   این مسأله نیاز به توجه و دقت فراوان دارد. چنانچه این عادت غلط در سنین پایین اصلاح گردد سبب پیشگیری از مشکلات ارتودنسی در آینده می شود. برای تشخیص این مشکل، به هنگام بلع، به دقت به زبان و عضلات لب پایین و چانه توجه کنید؛ اگر هنگام بلع، زبان بین دندان ها فاصله اندازد یا عضلات چانه و لب پایین زیاد و به صورت غیرعادی منقبض شوند، احتمال ابتلا به این عادت وجود دارد. برای کمک به ترک این عادت بهتر است کودک در مقابل یک آینه قرار گیرد وسعی نماید در هنگام بلع، زبان از لای دندان هایش بیرون نزند.

جویدن ناخن:

   ممکن است کودک از ۲ سالگی به این عادت مبتلا گردد؛ والدینی که متوجه می شوند کودکشان نیاز به کوتاه کردن ناخن پیدا نمی کند باید به این مسئله توجه بیش تری نمایند. آگاه کردن کودک، یادآوری، تشویق و استفاده از دوستان و معلمین برای رفع این عادت، مفید می باشد.

جویدن گونه:

   جویدن گونه عادت غلطی است که معمولاً والدین دیرتر متوجه آن می شوند. هنگام جویدن گونه، قسمت جلوی لب تغییر حالت می یابد. برای تشخیص آن باید به داخل دهان و قسمت داخل گونه توجه کرد. معمولا یک خط برجسته و برافروخته در آن ناحیه دیده می شود. آگاه کردن کودک، یاد آوری و تشویق، برای رفع این عادت، مفید است.

سائیدن دندان ها روی هم ( دندان قروچه):

   این عادت غلط، بیش تر مربوط به عضلات جونده می باشد که با انقباض خود، سبب سائیده شدن دندان ها می شوند. کودک ممکن است از صدای آن خوشش بیاید و برایش یک عادت شود. این عادت به خودی خود نمی تواند سبب نامرتبی دندان ها شود ولی هنگامیکه در دوره دندان های شیری انجام شود، سبب تأخیر و اشکال در رویش دندان های دائمی می گردد.

مکیدن انگشت:

   این عادت معمولاً در کودکانی مشاهده می گردد که از شیر مادر محروم می باشند. متأسفانه این عادت غلط، در صورت عدم توجه، بعد از سن چهار سالگی، عوارض بسیاری در شکل گیری و رشد دندان ها، فکین و فرم صورت ایجاد می کند. برای تشخیص آن می توان به تمیز بودن انگشت مکیده شده و وضعیت کودک هنگام خواب دقت نمود.

جویدن اشیاء:

   کودک ممکن است چیزهایی مانند خودکار، آستین پیراهن یا اسباب بازی های خود را جایگزین مکیدن انگشت یا پستانک کند؛ این اشیاء اگر برای مدت کوتاهی استفاده شوند معمولاً عارضه ای ندارند ولی اگر این عمل به صورت عادت درآید، حتماً مشکلاتی را در سیستم دهان و دندان ایجاد می نماید.

پستانک:

   یکی دیگر از عادات غلط، استفاده از پستانک می باشد. باید در نظر داشت که در صورت ایجاد این عادت، جدا کردن کودک از پستانک اگر با زور صورت بگیرد، ممکن است مشکلات دیگری از قبیل شب ادراری را به وجود آورد. بهترین راه برای ترک پستانک یا عادات دیگر، بالا بردن سطح آگاهی کودک نسبت به مسأله می باشد. یادآوری به کودک نباید بیش از حد باشد.

آسیب دیدگی و شکستگی دندان ها:

   در دوران دبستان صدمات وارده به سر و صورت در کودکان دیده می شود. عواملی نظیر زمین خوردن، ورزش، ضربه هنگام آب خوردن از شیر آب، دعواهای کودکانه و ... سبب وارد شدن آسیب به سر و صورت می گردد. ضربه به دندان ها، حین بازی کودکان شایع بوده و می تواند آسیب هایی با شدت متفاوت( از یک تَرَک ساده مینایی تا شکستگی استخوان فک) ایجاد نماید.

   در این گونه موارد چگونگی برخورد با کودک آسیب دیده، بسیار اهمیت دارد و باید به نکات زیر توجه نمود:

۱- در هنگام مواجه شدن با چنین آسیب دیدگی های دندانی ضمن حفظ خونسردی، شرح حادثه (کی؟ کجا و چگونه؟) را جویا شده، به سرعت با والدین کودک تماس گرفته و کودک به صورت اورژانسی به دندانپزشک ارجاع شود.

۲- در آسیب های وارده به دندان های شیری که بیشتر به صورت لق شدگی دندان مشاهده می گردد در صورتی که جراحتی در اطراف دندان باشد، ابتدا محل را با آب شستشو داده و سپس برای توقف خونریزی، گاز تمیزی به مدت ۵ دقیقه روی ناحیه ی آسیب دیده با فشار نگه داشته شود، سپس جهت بررسی های بیشتر به دندانپزشک ارجاع گردد.

۳- در آسیب هایی که به دندان های دائمی وارد می شود در صورتی که فقط قسمتی از تاج دندان شکسته شده باشد، کودک به همراه تکه دندان به دندانپزشک ارجاع داده شود. دندانپزشک معمولاً با استفاده از مواد ترمیمی همرنگ، دندان را بازسازی می کند.

   نکته: تکه دندان شکسته باید در محیط مرطوب نگه داشته شود.

بیرون افتادن دندان از دهان:

الف) دندان دائمی: بعضی اوقات ضربه به دندان های قدامی باعث بیرون افتادن کامل دندان می شود. در مورد دندان های دائمی، بهترین کار این است که دندان از سمت تاج نگه داشته و زیر جریان ملایم آب یا آب جوشیده ی سرد شده گرفته شود؛ در این حالت به هیچ وجه دندان و به خصوص ریشه، نباید با پارچه یا دست پاک شود. سپس باید دندان در یک محیط مرطوب مثل سرم شستشو، شیر، آب جوشیده سرد شده و یا بزاق قرار گرفته و بلافاصله (در حداقل زمان ممکن) به دندانپزشک ارجاع شود.

ب) دندان شیری: به دلیل آسیبی که ممکن است به دندان دائمی زیرین برسد، نبایستی تلاشی در جهت گذاشتن دندان شیری در محل حفره ی دندانی مربوطه اش نمود، ولی بایستی بیمار فورا به دندانپزشکی ارجاع شود.

   نکته: در صورتی که کودک قبلاً به طور کامل واکسینه نشده باشد و زخم آلوده باشد، لازم است یک نوبت واکسن کزاز به وی تزریق گردد.

   توصیه می شود در صورت وارد آمدن هر گونه ضربه به دندان ها، در صورتی که در ظاهر هم شکستگی دیده نشود، دندان های کودک توسط دندانپزشک معاینه شود و راهنمایی های بعدی صورت گیرد.

آبسه دندانی:

   هنگامی که پوسیدگی به مغز دندان برسد ، به طور معمول دردهای شدید شبانه، مداوم و خودبخودی به وجود می آید و در صورت عدم درمان، در انتهای ریشه ی دندان، عفونت ایجاد می شود که می تواند با ایجاد تورم بر روی لثه و یا گاه تورم در صورت همراه باشد (آبسه دندانی)

   عفونت های دندانی علاوه بر درد و ناراحتی که برای کودک ایجاد می کند، به علت کاهش مصرف غذا توسط کودک، باعث سوء تغذیه در او می گردد. چنانچه دندان عفونی درمان نشود به عنوان کانون عفونت برای بدن محسوب می شود، ممکن است باعث بروز مجدد عفونت شدید، تورم و آبسه حاد گردد. پیشگیری و درمان پوسیدگی دندان در مراحل ابتدایی به خصوص در افرادی که سابقه ی بیماری قلبی مادرزادی، تب رماتیسمی، پایین بودن مقاومت بدن در برابر عفونت و عقب افتادگی ذهنی و جسمی دارند، اهمیت به سزایی دارد.

   لذا لازم است کودکانی که دچار پوسیدگی دندان و دندان درد و غیره هستند در اسرع وقت به دندانپزشک ارجاع شوند.

درمان های دندانپزشکی

فلوراید تراپی: فلوراید ماده ای است که باعث استحکام دندان در برابر پوسیدگی می شود. بنابراین یکی از روش های پیشگیری از پوسیدگی است که در مطب دندانپزشکی به دو صورت قابل انجام است:

۱- استفاده از وارنیش فلوراید: که به وسیله ی برس مخصوصی به سطح دندان ها مالیده می شود و نیازی به بی حسی دندان های کودک نمی باشد.

۲- ژل فلوراید که بر روی دندان ها برای مدت کوتاهی مالیده می شود.

فیشورسیلنت: این درمان نیز جهت پیشگیری از پوسیدگی دندان های دائمی (آسیای اول و دوم) به کار می رود. پس از رویش دندان، دندانپزشک شیارهای عمیق و فرورفتگی ها را با ماده مخصوصی می پوشاند تا مانع گیر موادغذایی در شیارها شود و احتمال پوسیدگی را کاهش دهد.

ترمیم دندان: دندانپزشک این درمان را به دنبال ایجاد پوسیدگی در دندان شیری و دائمی کودک انجام می دهد. پوسیدگی ها توسط دستگاه مخصوص دندانپزشکی از دندان برداشته می شود و بنا به تشخیص دندانپزشک با مواد همرنگ دندان (گلاس آینومر، کامپوزیت) و یا مواد غیر همرنگ (آمالگام) پر می شود.

پالپوتومی: اگر پوسیدگی دندان به مغز دندان نفوذ کند باید پوسیدگی از اتاقک مغز دندان(پالپ) برداشته شده و با ماده ی مخصوصی پر شود. به این ترتیب درد کودک برطرف شده و دندان شیری برای مدت بیشتری در دهان باقی می ماند.

کشیدن دندان: چنانچه دندان به هر دلیلی قابل نگهداری نباشد به دلیل پیشگیری از عوارض بعدی باید از دهان خارج شود.

جرم گیری و برساژ: جرم های اطراف دندان به وسیله دستگاه جرم گیر و یا قلم های مخصوص دستی توسط دندانپزشک یا بهداشت کار دهان و دندان برداشته می شود. با انجام جرم گیری به موقع و صحیح، از ایجاد بیماری های لثه پیشگیری به عمل می آید. جرم گیری صحیح باعث لقی دندان ها و سائیدگی مینا نمی گردد. حساسیت پس از جرم گیری ظرف مدت کوتاهی برطرف می شود.

ارتودنسی: بسیاری از مشکلات نامرتبی دندان ها قبل پیشگیری هستند. با استفاده از ارتودنسی، دندان ها در محل صحیح خود قرار گرفته که علاوه بر تأمین زیبایی، کمک فراوانی به عمل جویدن و تکلم و تنفس نموده و همچنین از بیماری های لثه و پوسیدگی و برخی از ناراحتی های مفصلی فک، جلوگیری می نماید.

فضا نگهدارنده: دندان های شیری باید تا زمان رویش دندان های دایمی جانشین، در دهان باقی بمانند تا بتوانند فضا را حفظ نمایند. چنانچه به هر دلیلی دندان های شیری، زودتر از موقع از دست بروند برای جلوگیری از انحراف سایر دندان ها، تا زمان رویش دندان دائمی در آن محل، از فضا نگهدارنده استفاده می شود.

راه های پیشگیری از پوسیدگی دندان:

   همانطور که قبلا اشاره شد از جمله عوامل مؤثر بر ایجاد پوسیدگی، وجود پلاک میکروبی بر سطوح دندان ها می باشد که با حذف پلاک می توان مانع ایجاد پوسیدگی شد. هرچند شستشوی دهان با آب، در ظاهر، دندان ها را تمیز می کند ولی پلاک را از روی دندان پاک نمی کند.

   (موفقیت دراز مدت درمان های دندانپزشکی منوط به تمیز کردن پلاک دندانی از سطوح دندان، بر اساس یک برنامه منظم (حداقل دوبار مسواک زدن، یک بار نخ کشیدن در روز) جهت پیشگیری از تجمع مجدد آن می باشد.)

استفاده از مسواک و خمیر دندان:

   مسواک زدن صحیح، زمانی است که تمام سطوح دندان ها و لثه، به خوبی مسواک زده شود. بنابراین بهتر است مسواک کردن در فرصت مناسب و با زمان کافی و توأم با آرامش صورت پذیرد چرا که کیفیت مسواک کردن بیشتر از تعداد دفعات آن، اهمیت دارد.

   امکان چسبیدن میکروب ها به سطوح دندانی که با مسواک تمیز شده اند کمتر خواهد بود. این نکته به خصوص در مورد کودکان اهمیت دارد زیرا در بسیاری از مواقع، والدین ، کودک خود را در ساعات پایانی شب که کودک خسته و خواب آلوده است مجبور به مسواک کردن می کنند؛ در حالی که بهتر است در زمانی که کودک پس از صرف وعده ی غذایی اصلی، در شرایطی که آمادگی لازم را برای مسواک زدن دارد، این کار صورت گیرد.

   توصیه می شود والدین، خود نیز به همراه کودک، دندان های خود را به شکل صحیح مسواک بزنند تا الگوی مناسبی برای رفتار صحیح بهداشتی در فرزند خود گردند.

   بدیهی است نظارت والدین بر نحوه ی درست مسواک کردن کودک حائز اهمیت است.

(تمیز کردن دندان های کودک باید از همان ابتدای رویش اولین دندان با مسواک انگشتی یا پارچه ی مرطوب انجام شود. از سن دو و نیم سالگی، تقریباً با رویش همه ی دندان های کودک، مسواک کردن دندان ها توسط پدر و مادر انجام می شود و تا ۵ -۴ سالگی با نظارت و همکاری والدین صورت می گیرد.)

   ایده آل آن است که بعد از هر بار مصرف موادغذایی، دندان ها مسواک زده شوند؛ ولی در هر حال در دو زمان، مسواک کردن دندان ها حتماً باید صورت گیرد:

۱- شب قبل از خواب: به دلیل این که در زمان خواب، جریان بزاق و حرکات زبان و گونه جهت تمیز کردن محیط دهان کاهش می یابد و دندان ها مستعد پوسیدگی می شوند.

۲- صبح قبل و یا بعد از صبحانه

شرایط یک مسواک خوب:

جنس: موهای مسواک از جنس نایلون نرم و سرموهای آن گرد باشد. لذا استفاده از مسواک با جنس موهای سخت به هیچ وجه توصیه نمی گردد.

کیفیت: موهای مسواک منظم و مرتب باشد. معمولاً نمی توان بیش از ۳ الی ۴ ماه از یک مسواک استفاده نمود. چون موهای آن خمیده و نامنظم می شود یا رنگ موهای آن تغییر می کند که در این صورت حتماً مسواک را باید تعویض نمود. چنانچه پس از مدت کوتاهی شکل موهای مسواک تغییر کند نشانه ی این است که فرد، نادرست و خشن مسواک می زند.

اندازه ی مسواک: مسواک کودکان، کوچک تر از مسواک بزرگسالان است؛ همچنین اندازه ی دسته ی آن برای کودکان باید به گونه ای باشد که به خوبی در دست های کوچک کودکان قرار بگیرد و هنگام استفاده در دست آن ها نلغزد.

شکل مسواک: مشخصات دسته ی مسواک بر اساس سلیقه ی افراد می باشد. البته دسته ی مسواک کمی خمیده، سطوح دندان های خلفی را بهتر تمیز می کند.

مسواک برقی

   این مسواک ها جهت برداشتن ساده تر پلاک در افراد استفاده می شود. در بیماران بستری، افراد تحت درمان ارتودنسی ثابت و کودکانی که از توان بدنی و ذهنی کمی برخوردارند بیشتر توصیه می گردد.

در صورت تمایل کودکان و نوجوانان به استفاده از این نوع مسواک ها، مسواک برقی جایگزین مناسبی برای مسواک دستی می باشد.

خمیر دندان:

   امروزه اکثر خمیر دندان ها حاوی فلوراید هستند که سبب مقاوم تر شدن دندان در برابر پوسیدگی می شود. خمیر دندان ها دارای موادی هستند که به از بین بدن پلاک، رنگدانه و کنترل رسوب کمک می کنند و علاوه بر خاصیت ضدپوسیدگی و ضدحساسیت، خوش بو و خوش طعم کننده ی دهان نیز می باشند.

نکات مهم:

   لازم است مسواک کردن حتماً با خمیر دندان انجام شود زیرا فلوراید داخل خمیر دندان به کنترل پوسیدگی های دندانی کمک می کند ولی در صورت عدم دسترسی به خمیردندان، با آب خالی هم می توان مسواک نمود.

   استفاده از نمک خشک، جوش شیرین یا سایر پودرها جهت مسواک کردن درست نیست؛ زیرا سبب سائیدگی مینای دندان و خراشیده شدن لثه می گردد.

   استفاده از آب نمک رقیق(نصف قاشق چایخوری در یک لیوان آب جوشیده سرد) به صورت دهانشویه، جهت ضدعفونی کردن محیط دهان، کمک کننده است.

   زمان ایده آل برای مسواک کردن ۳ تا ۴ دقیقه است.

اوقات مناسب برای مسواک زدن: صبح ها (قبل یا بعد از صبحانه، ظهرها (بعد از ناهار)، شب ها (قبل از خواب)

   استفاده از خمیردندان برای کودکان مفید است؛ ولی در کودکانی که خمیر دندان را قورت می دهند ( کودکان زیر ۳ سال) بهتر است تا رفع عادت، از خمیر دندان استفاده نشود یا از خمیردندان بدون فلوراید استفاده گردد.

   مسواک جزء وسایل شخصی می باشد و هیچ کس نباید از مسواک دیگری استفاده نماید.

روش درست مسواک کردن:

   ابتدا دهان را با آب بشویید و سپس به اندازه ی یک نخود خمیردندان روی مسواک قرار داده و خمیر دندان را به داخل موهای مسواک ببرید. دندان های بالا و پایین باید جداگانه مسواک شود.

   مسواک کردن از قسمت عقب یک سمت دهان شروع می شود و به ترتیب کلیه سطوح خارجی ، داخلی و جونده ی کلیه ی دندان ها مسواک زده می شود به نحوی که سر مسواک دو تا سه دندان را در هر مرحله تمیز نماید.

   هنگام مسواک کردن باید موهای مسواک با زاویه ی ۴۵ درجه نسبت به محور طولی دندان، در محل اتصال لثه و دندان قرار گیرد؛ بعد از قرار دادن مسواک روی دندان و لثه، ابتدا حرکت لرزشی (حرکات سریع و کوتاه به سمت عقب و جلو بدون جابجایی مسواک) در محل باید صورت بگیرد و سپس با حرکت مچ دست، موهای مسواک روی سطح دندان از سمت لثه به طرف سطوح جونده چرخانده شود. این حرکت حدود ۱۵ تا ۲۰ بار برای هر دندان باید انجام گیرد.

   تمیز کردن سطوح داخلی دندان ها هم مانند مسواک کردن سطوح خارجی آن صورت می گیرد ولی برای سطوح داخلیِ دندان های جلو، مسواک را باید به صورت عمود بر روی سطح داخلی دندان ها قرار داد و با حرکات بالا و پایین این سطوح را تمیز کرد.

   برای مسواک کردن سطح جونده، موهای مسواک را در تماس با سطوح جونده قرار داده و کمی فشار دهید تا موهای مسواک به خوبی به داخل شیارهای سطح جونده وارد شود. سپس چند بار مسواک را به جلو و عقب بکشید تا به خوبی تمیز شوند.

   نکته: مسواک زدن به صورت افقی و با شدت زیاد می تواند منجر به تحلیل لثه و حساسیت در نواحی طوق دندان ها گردد.

   چون خرده های موادغذایی و میکروب ها روی سطح زبان جمع می شوند، بهتر است روی زبان را هم با مسواک تمیز کرد. برای این کار، مسواک در عقب زبان قرار می گیرد و به طرف جلو کشیده می شود.

   تمیز کردن زبان نقش مهمی در از بین بردن بوی بد دهان دارد. پس از مسواک کردن دندان ها و زبان، باید دهان چندین بار با آب شسته شود. وقتی مسواک کردن دندان ها تمام شد، مسواک را خوب بشویید و در جایی دور از آلودگی نگهداری کنید.

   توجه کنید که هیچ گاه مسواک خیس را در جعبه ی سربسته نگذارید، چون رطوبت هوای داخل جعبه زیاد شده و رشد میکروب ها را تسریع می کند.

استفاده از نخ دندان:

   سطوح بین دندانی به هیچ وجه با استفاده از مسواک تمیز نمی شوند و تنها با استفاده از نخ دندان می توان این سطوح را تمیز کرد.

   نخ دندان، نخ نایلونی مخصوصی است که باید آن را از داروخانه تهیه نمود. نوع نخ دندان مورد استفاده ی فرد بر اساس سهولت استفاده و علاقه شخصی فرد می باشد. هدف اصلی از تمیز کردن نواحی بین دندانی، برداشتن پلاک میکروبی است.

برای استفاده درست از نخ دندان باید:

   قبل از استفاده، دست ها را با آب و صابون خوب بشویید.

   حدود ۳۰ تا ۴۵ سانتی متر از نخ دندان را ببرید و دو طرف نخی را که بریده اید در هر دو دست، به دور انگشت وسط بپیچید.

   سه انگشت آخر را ببندید و دو دست را از هم دور کنید تا نخ محکم کشیده شود؛ به این ترتیب انگشت نشانه و شستِ هر دو دست آزاد می ماند.

   قطعه ای از نخ به طول ۲ تا ۵/۲ سانتی متر را بین انگشتان شست و اشاره دست ها نگهدارید.

   برای وارد کردن نخ بین دندان های فک پایین از دو انگشت اشاره و برای وارد کردن نخ بین دندان های فک بالا از دو انگشت شست یا یک شست و یک انگشت اشاره استفاده کنید.

   نخ را با حرکت شبیه ارّه کشیدن، به آرامی به فضای بین دندان ها وارد کنید. مراقب باشید فشار نخ، لثه را زخمی نکند.

   پس از این که نخ را وارد فضای بین دندانی کردید ابتدا نخ را به سطح کناری دندان جلویی تکیه داده و با ملایمت به زیر لبه لثه برده و آن را به دیواره دندان چسبانده و چند بار به طرف بالا و پایین حرکت دهید.

   سپس قسمت تمیز دندان را در همان محل به سطح کناری دندان پشتی بچسبانید و همین کار را تکرار کنید. بعد از آن، نخ را از لای دندان ها خارج کنید. آن قسمت از نخ را که برای این دندان ها استفاده کرده اید جابه جا کنید و نخ کشیدن دندان بعدی را شروع کنید. این کار را برای تمام سطوح بین دندان ها تکرار کنید.

  دستگاهی به نام فلاس هولدر یا نگه دارنده ی نخ دندان وجود دارد که روش استفاده از آن هم طبق تصاویر است.

جهت اطلاعات بیشتر، ادامه مطلب را کلیک کنید.