آرتروز

   آرتروز به معنای ساییدگی مفصل و تخریب سطح مفصلی و به دنبال آن تغییر شکل، درد و محدودیت حرکت در مفصل است.

   آرتریت به معنای التهاب مفصل است و استئوآرتریت Osteoarthritis شایع ترین نوع آرتریت است.

   در استئوآرتریت مشکل اصلی در غضروف مفصلی است و بعد از مدتی استخوان مفصل هم دچار آسیب میشود.

   آرتروز Arthrosis یک کلمه یونانی به معنای مفصل است ولی به معنای استئوآرتریت هم به کاربرده میشود.

   در فارسی به جای کلمات استئوآرتریت و آرتروز از کلمه " ساییدگی مفصل " هم استفاده میشود.

ساختمان مفصلِ متحرک

   مفصل جایی است که دو استخوان در کنار هم قرار میگیرند. مفصل باعث میشود قسمت های مختلف بدن نسبت به هم حرکت کنند و حرکت استخوان ها در مفصل به علت کششی است که از طریق عضلات به آنها اعمال میشود. دو انتهای استخوان ها در جایی که با هم مفصل میشوند به وسیله پرده بافتی محکمی پوشیده شده که به آن کپسول مفصلی می گویند.

   در اطراف کپسول مفصلی نوارهای بافتی محکمی قرار دارند که به آنها لیگامان یا رباط میگویند و مسئول پایدار کردن مفصل هستند.

   غضروف یک بافت سخت ولی صاف و قابل انعطاف است که روی انتهاهای استخوان ها در محلی که در کنار هم قرار میگیرند را میپوشاند.

   مقدار کمی از یک مایع غلیظ و لزج بین دو سر استخوان ها و در درون مفصل قرار گرفته که سطح غضروف را لیز کرده و اصطکاک بین دو سطح مفصلی را کم میکند و به آن مایع سینوویال Synovial fluid یا مایع مفصلی میگویند.

   مایع سینوویال به توسط بافت سینوویال ساخته میشود. بافت سینوویال لایه ای از سلول هاست که سطح داخلی کپسول مفصل را فرش کرده است.

علت آرتروز

   در طول روز و به علت فعالیت های بدنی،  مفاصل بدن بطور مرتب در معرض ضربه قرار دارند و این ضربات مرتبا آسیب هایی را به آنها به خصوص به غضروف مفصلی وارد میکنند. بدن این آسیب ها را تا جایی که میتواند ترمیم میکند.

   پس در طول زندگی مفاصل بدن دائما در یک فرآیند آسیب و ترمیم قرار دارند.

   گاهی اوقات شدت آسیب های وارده به مفصل بیش از قدرت ترمیم بدن است و یا به عللی قدرت ترمیم بدن کاهش یافته و نمیتواند آسیب های معمولی را مرتبا ترمیم کند. در این موارد غضروف مفصلی بتدریج خرابتر و خرابتر میشود و این شروع آرتروز است.

                                    کاهش فاصله مفصلی در یک طرف زانو                  زانوی سالم

                                     بدنبال ساییدگی ایجاد میشود

   در ابتدا سطح غضروف ریش ریش و لایه لایه میشود. با هر آسیبی مقداری از روی غضروف برداشته میشود تا اینکه بتدریج کلفتی غضروف کم میشود. کم شدن کلفتی غضروف که در رادیولوژی بصورت کاهش فاصله مفصلی دیده میشود از علائم اولیه شروع ساییدگی مفصل است.

   در آرتروز غضروف مفصل بتدریج نازک شده و از بین میرود.

   بعد از مدتی در اطراف استخوان دو طرف مفصل،  استخوان های اضافه ساخته میشود که به آنها استئوفیت Osteophytis میگویند. این استئوفیت ها هم در رادیوگرافی مفصل دیده میشوند.

علل پیشرفت آرتروز

علل زیر در تشکیل و پیشرفت آرتروز یا ساییدگی مفصل تاثیر دارند:

* سن: با بالا رفتن سن آرتروز هم بیشتر میشود. میتوان گفت ساییدگی مفصلی جزئی طبیعی از روند پیری است که در همه انسان ها با افزایش سن ایجاد میشود ولی سن شروع آن در انسان های مختلف متفاوت است.

* ژنتیک: در بعضی انسان ها بطور ژنتیکی و خانوادگی استعداد بروز آرتروز بیشتر است.

* چاقی: ساییدگی مفاصل ران و زانو در افراد چاق بیشتر و زودتر ایجاد میشود و این به علت نیروهای زیادی است که در افراد چاق به علت نیروی وزن به مفصل وارد شده و موجب تخریب زودرس آن میشود.

* جنس: آرتروز در زنان بیشتردیده میشود

* آسیب قبلی به مفصل: عفونت های قبلی در مفصل، شکستگی هایی که قبلا در مفصل ایجاد شده است، آسیب های لیگامانی که بر اثر حوادث قبل در مفصل بوجود آمده و مفصل را ناپایدار کرده اند و یا تغییر شکل استخوان های اطراف مفصل میتوانند موجب تشدید بروز آرتروز شوند.

* شغل: فعالیت های بدنی شدید به علت شغل خاص و یا انجام ورزش خاص میتواند ضربات بیش از حد تحمل مفصل برای ترمیم به آن وارد کرده و موجب بروز آرتروز یا ساییدگی مفصل شوند.

                                               کاهش فاصله مفصلی           از بین رفتن فاصله مفصلی 
                                      و ایجاد استخان اضافه

آرتروز در مفاصل غیر معمول

   الگوی گرفتاری مفاصل دیگر که به ندرت دچار آرتروز می‌شوند، تحت تاثیر پرکاری شغلی یا غیر شغلی قبلی قرار دارد. بنابراین ، آرتروز مچ پا در رقاصان باله ، آرتروز آرنج در پرتاپ کنندگان بیس‌بال و مفصل انگشتان دست در مشت‌زنان شایع است. با اینکه آرتروز در هریک از این مفاصل ، در میان جمعیت عمومی چندان شایع نیست. ولی با این حال ثابت نشده است که دویدن یا پیاده‌روی با مسافت طولانی، سبب آرتروز شود. ولی در مقابل، افراد شاغل در برخی از فعالیتهای شغلی مانند افراد به کار برنده مته دستی، کارگران نخ ریسی و کشتی سازی و ... ممکن است دچار آرتروز در مفاصلی شوند که مورد استفاده مکر شغلی قرار می‌گیرند.

انواع ساییدگی مفصل(انواع آرتروز)

دو نوع آرتروز یا ساییدگی مفصل وجود دارد

* ساییدگی اولیه مفصل : این نوع ساییدگی در مفاصلی ایجاد میشوند که قبلا سالم بوده اند. اغلب بیماران سن بالای ۵۰ سال دارند. در سن بالای ۶۵ سال حدود نیمی از مردم دچار آرتروز میشوند. این آرتروز یا ساییدگی معمولا خفیف است ولی در ۱۰ درصد موارد میتواند شدت پیدا کند.

* ساییدگی ثانویه مفصل : این نوع ساییدگی مفصلی که معمولا در افراد جوانتر ایجاد میشود در افرادی دیده میشود که قبلا به علتی مفصل آنها بشدت آسیب دیده است و آن آسیب، شروع و پیشرفت آرتروز را سرعت داده اند. آسیب هایی مانند عفونت مفصل، شکستگی داخل یا اطراف مفصل و یا آسیب های رباط ها یا منیسک مفصل.

   آرتروز یا ساییدگی مفصل بیشتر در مفاصل ران، زانو، انگشت و کمر ایجاد میشود. ساییدگی معمولا در چند مفصل بدن همزمان ایجاد میشود ولی شدت آن در مفاصل درگیر شده متفاوت است بطوریکه فقط در یک یا تعدادی از مفاصل درگیر شده بیمار از علائم آرتروز اذیت میشود.

علائم ساییدگی مفصل

   نخستین نشانه‌های این بیماری با درد خود را نشان می‌دهد و در مراحل بعدی با کاهش دامنه حرکت مفصل توام خواهد بود.

   مهمترین علائم ساییدگی مفصل یا آرتروز عبارتند از:

* درد ساییدگی مفصل بتدریج شروع شده و در طول زمان شدت آن کم کم بیشتر میشود. درد در حین انجام فعالیت های بدنی بیشتر شده و با استراحت کمتر میشود. با شدید شدن آرتروز درد ممکن است در حین استراحت هم وجود داشته باشد. درد ممکن است در مفصل مبتلا شده احساس نشود و در نقطه ای دورتر احساس شود. مثلا در مفصل ران ممکن است در ران احساس شود.

* خشکی و محدودیت حرکت مفصل :  در بیماران مبتلا به آرتروز، خشکی مفصل معمولا در صبح ها بیشتر بوده و بتدریج در طول روز کم میشود. البته این خشکی زودتر از خشکی که در روماتیسم مفصلی دیده میشود خوب میشود. معمولا خشکی مفصل بیمار بعد از گذشت نیم ساعت خوب میشود.

* تورم مفصل : از علائم آرتروز است ولی این تورم معمولا همراه با قرمزی و گرم شدن مفصل نیست.

* مفصل مبتلا به ساییدگی مفصل معمولا بزرگتر میشود که به علت رشد استخوان های اطراف مفصل است.

برجستگی سطح پشتی بند انتهایی
انگشتان دست از علائم آرتروز است

* گاهی اوقات مفصل مبتلا به آرتروز تغییر شکل داده و امتداد استخوان های دو طرف آن تغییر میکنند. بطور مثال پرانتزی شدن زانو میتواند از علائم آرتروز زانو باشد.

تخریب تدریجی سطح مفصلی زانو موجب
تغییر شکل مفصل و پرانتزی شدن پا میشود

* لنگش و بد راه رفتن در اثر ساییدگی مفاصل ران و زانو ایجاد میشود. این بیماران احتمال بیشتری دارد که زمین بخورند.

تشخیص ساییدگی مفصل(تشخیص آرتروز)

   پزشک معالج پس از صحبت با بیمار و معاینه وی از رادیوگرافی ساده مفصل برای تشخیص استفاده میکند.

 در رادیوگرافی یک مفصل مبتلا به آرتروز علائم زیر دیده میشوند:

* کم شدن فاصله مفصلی به عبارت دیگر کم شدن فاصله بین دو سر استخوانی که مفصل را تشکیل داده اند

* تشکیل استخوان اضافه در کنار سطح مفصلی استخوان ها که به آنها استئوفیت میگویند

* افزایش تراکم استخوان در زیر سطح مفصل

* ایجاد کیست های استخوانی در زیر سطح مفصل

* تغییر شکل سطح مفصل و کج شدن امتداد استخوان های تشکیل دهنده آن

   آرتروز آهسته پیشرفت می کند و باید بدانیم که اگر به موقع تشخیص داده  نشود می تواند منجر به زمین گیرشدن بیمار شود.

درمان آرتروز:

   ساییدگی مفصل یا آرتروز درمان ندارد ولی میتوان با استفاده از روش هایی شدت علائم بیماری و مشکلاتی را که برای بیمار بوجود آمده است کاهش داد.

مهمترین اقداماتی که برای کنترل آرتروز انجام میشوند عبارتند از :

تغییر روش زندگی

   از مهمترین روش های کاهش علائم ارتروز تغییر دادن روش زندگی است. مهمترین آنها عبارتند از:

* کم کردن سطح فعالیت های بدنی

* استفاده کمتر از پله و زمین های شیب دار در آرتروز زانو و مفصل ران

* استفاده از توالت های صندلی دار در آرتروز زانو و مفصل ران

* خوابیدن در بستر کمی سفت در آرتروز ستون مهره

* بلند نکردن اجسام سنگین

* یاد گرفتن طرز صحیح بلند کردن اجسام از روی زمین

ورزش

   انجام نرمش های کششی و تقویتی میتواند تا حد زیادی قابلیت انعطاف مفاصل را حفظ کرده و آنها را قوی نگه دارد تا بتوان از عهده انجام فعالیت های روزمره برآمد. شنا و پیاده روی از نرمش های خوب هستند. آرتروز هر مفصل نرمش های مخصوص به خود دارد که با یاد گرفتن آنها میتوان تا حدود زیادی درد را کاهش داد.

   (غضروف سطح مفصلی بر خلاف سایر بافت‌های دیگر مثل پوست، عضله یا چربی، فاقد هرگونه سرخرگ، سیاهرگ و عصب است و تنها راه تغذیه ی این بافت، مایع سطح مفصلی است كه حاوی تمام مواد غذایی و اكسیژن لازم برای زنده ماندن غضروف است و تنها راه جذب این مایع توسط غضروف هم حركت مفصل است. )

    اگر ورزش در حد معمول و به طور اصولی انجام شود، از مفصل محافظت‌ می كند، اما آسیب‌های ورزشی كه در ورزشكاران حرفه‌ای دیده می‌ شود، خودش عامل ایجاد آرتروز است.

کاهش وزن

   در افراد چاق، کم کردن وزن میتواند تا حد زیادی درد ناشی از آرتروز را کم کند. حتی چند کیلو کاهش وزن هم تاثیرات مهمی در کم کردن علائم بیماری دارد. اگر وزن متعادل دارید باز هم کم کردن وزن میتواند در کاهش علائم بیماری به شما کمک کند.

   به دست گرفتن عصا در دست مقابل اندام دچار آرتروز میتواند تا حدی درد ناشی از بیماری در مفصل ران و زانو را کم کند.

گرما

   گرم نگه داشتم مفصل مبتلا به آرتروز میتواند تا حدی درد ناشی از آن را کاهش دهد. این گرما میتواند با استفاده از لباس های کلفت تر بدست آید و یا با استفاده از وسایل کمکی مانند کیسه آب گرم یا حوله برقی بتوان مفصل مبتلا را گرم کرد.

دارو

   دارو میتواند درد و التهاب ناشی از آرتروز را کاهش دهد.

مگنت تراپی

   جالب است بدانید که موثر بودن میدان مغناطیسی در درمان آرتروز زمانی کشف شد که بیماران مبتلا به سرطان مجبور بودند به مدت ۴ هفته تحت درمان با MRI قرار بگیرند تا پزشکان رشد تومور را در آنها بررسی کنند.  تعجب‌ آور این بود که بعد از یک سال، آن دسته از بیماران که آرتروز هم داشتند، خیلی بهتر شدند.

عمل جراحی

  از اعمال جراحی متفاوتی در درمان آرتروز استفاده میشود. درمان های جراحی معمولا برای بیمارانی بکار برده میشود که درد و ناراحتی آنها به اقدامات درمانی قبلی پاسخ مناسبی ندهد.

توجه:

   اگرچه در برخی موارد آرتروز یک مفصل را درگیر می‌کند و درد در آن مفصل خود را نشان می‌دهد اما اغلب درد بیماری آرتروز، در مفاصل متعدد بدن بروز می‌کند و درد تنها در یک نقطه احساس نمی‌شود. توجه داشته باشید اگر بیشتر از چند روز دردی را در مفاصل خود احساس کردید حتما به یک پزشک مراجعه کنید تا بتوانید با تشخیص به‌موقع بیماری را درمان کنید و از پیشرفت آن جلوگیری کنید.