|
    
شب ادراری
" بی اختیاری ادرار" به دفع مکرر ادرار در لباس یا رختخواب گفته میشــود که معمولا به صــورت " شب ادراری " است.
انواع بی اختیاری ادرار:
۱- کودک فقط در شب و هنگامخواب دچار بیاختیاری میگردد. ۸۰درصد موارد بیاختیاری به این شکلوجود دارد.
۲- کودک فقط در روز دچاربیاختیاری میگردد.
۳- کودک هم شب و هم روز دچاربیاختیاری میگردد.
در صورتی که کودک هیچ وقتکنترل ادرار را فرانگرفته باشد «بیاختیاری اولیه» و اگر حداقل به مدت یک سال کودک قادر به کنترلادرار بوده و بعد مبتلا به بیاختیاریادرار گردد «بیاختیاری ثانویه» نامیدهمیشود.
توجه کنید در صورتی که کودکهرگز کنترل ادرار نداشته یابیاختیاری هم در شب و هم در روزدارد به خصوص پسر بچههای مبتلا به بیاختیاری در روز، احتمال وجوداختلال عضوی دستگاه ادراری زیاد بوده و باید برای بررسی بیشتر به پزشک ارجاع شوند.
شب ادراری
شبادراری به حالتی گفته میشود که در سنی که معمولا هم سن و سالان بیمار میتوانند خود را کنترل کنند، شخص به طور غیرارادی در هنگام خواب ادرار میکند. یعنی کودک در روز دفع ادرار را کنترل میکند اما در شب و هنگام خواب قادر به اینکنترل نخواهد بود.
عدم کنترل ادرار یا شب ادراری یک علامت روان تنی شایع است که هم به تنهایی و هم همراه با سایر اختلالات کودکان و نوجوانان تظاهر می یابد.
اگر از ابتدای تولد هنوز کودک در شب ادرار میکند به این حالت شب ادراری اولیه (PNE) میگویند. اگر کودک شب ادراری نداشته و بعدا دچار آن شده به آن شب ادراری ثانویه (SNE) گویند.
بیشتر دختران تا سن ۶ سالگی و بیشتر پسران تا سن ۷ سالگی از این حالت خارج میشوند. تا سن ۱۰ سالگی نزدیک به ۹۵٪ از کودکان بهبود مییابند.
البته سنی که شبادراری به عنوان یک پدیده غیرطبیعیتلقی میشود به چندین عامل بستگیدارد که عبارتند از: سنی که کودک کنترل ادرار را فراگرفته است. جنسیتوی، الگو و دفعات بی اختیاری و انتظار والدین از کودک.
نرخ شب ادراری با توجه به سن عبارت است از:
شب ادراری تا سن ۸ سالگی گریبان گیر بسیاری از کودکان است، که این مسئله با افزایش سن بهبود می یابد. انجام آزمایش ادرار در این کودکان برای اطمینان ازعدم وجود عفونت مفید است. همچنین اطمینان یافتن از اینکه درآنها نواقص کلیوی وجود نداشته باشد.
درسن شیرخوارگی ادرار کردن طفل کاملا رفلکسی و بی اختیار است. در این سن، پر شدن مثانه باعث تحریک گیرنده هایی در جدار مثانه می شود و هرجه مثانه پرتر باشد این تحریکات بیشتر می شود تا اینکه رفلکسی از طریق این گیرنده ها ونخاع ایجاد شود و منجربه انقباض مثانه و تخلیه آن گردد.
با بزرگتر شدن کودک وتکامل مراکز عصبی، بنظرمی رسد که درسن۱ تا ۲ سالگی کودک می تواند پر شدن مثانه خود را درک کند و تدریجا این توانایی را بدست می آورد که مدت کمی تخلیه مثانه را به تعویق بیاندازد در سالهای دوم تا سوم عمر، با تکامل مراکز عصبی، مغز کنترل بیشتری روی اعمـال مثانه پیدا می کند و در نتیجه طفل قادر می شود که مدت بیشتری ادرار را در مثانه نگاه دارد معمولا تا سه سالگی اکثر اطفال بخوبی قادرند ادرارشان را در روز کنترل کنند اما توانایی کنترل ادرار در شب، اکثرا دیرتر حاصل می شود.
در سن ۴ تا ۵ سالگی مراکز عصبی مغز قادرند انقباضات مثانه را در خواب هم کنترل کنند بعلاوه تا این سن ظرفیت مثانه کودک هم زیاد شده و می تواند حجم بیشتری ادرار را نگاهداری کند. البته این روند تکامل در جوامع گوناگون سرعت یکسانی ندارد . حتی دریک جامعه هم در طبقات مختلف می تواند متفاوت باشد. وحتی در دختر ها معمولا این کنترل زودتر از پسر بچه ها به وجود می آید.
ظرفيت مثانه در نوزادی حدود ۴۰ ميلی ليتر است كه با افزایش سن به تدریج بر آن افزوده ميشود. اسفنكتر ارادی مجرا نيز بتدريج به كنترل و اراده كودك درمی آيد و در سه سالگی به حد كامل كنترل ارادی ميرسد. هر دو این عوامل باعث می شوند که تا این سن در اکثر بچه ها کنترل ادرار به دست آید.
در طول روز، عمل کلیه ها تولید ادرار و دفع مواد زائد از بدن است و در شب مغز ، هورمون ضد ادراری یا ADH را در خون آزاد کرده و تولید ادرار کاهش می یابد . تولید شبانه این هورمون در اغلب کودکان مبتلا به شب ادراری درحد کفایت نیست و موجب انباشتگی مثانه آنها می شود ، در چنین شرا یطی فرد بزرگسال از خواب برخواسته ، به دستشویی مراجعه می کند ولی در مورد کودکان شب ادرار، مثانه در حین خواب تخلیه می شود.
بنابراین:
در صورتی که کودکی به طور مکرر حداقل ۲ بار در هفته و به مدت حداقل ۳ ماه پیاپی بدون استفاده از داروهای ادرار آور و یا بدون داشتن بیماریهای زمینه ای مانند دیابت و صرع و بیماریهای سیستم اعصاب بستر خود را خیس کند ، و سن کودک بالای ۵ سال باشد، می توان او را بعنوان کودک دچار شب ادراری مورد بررسی قرار داد.
دلایل شب ادراری:
باید دانست که شب ادراری يك بيماری نبوده بلكه يك علامت است و عوامل متعددی به تنهايی يا با هم ميتوانند علت شب ادراری باشند.
نمی توان علت واحدی را برای این اختلال مطرح کرد.
در نوع اولیه ممکن است تاخیر تکاملی و رشدی مطرح باشد و بعد ژنتیک نیز به عنوان عامل قوی دیگر در نظر گرفته شود.
نوع ثانویه در سن ۵ تا ۷ سالگی شروع می شود و می تواند تظاهری از وجود استرس در کودک باشد مانند تولد نوزاد جدید، مهاجرت و نقل و مکان، دعواهای خانوادگی، اختلاف، جدایی و طلاق والدین، تعویض مدرسه و ورود به مدرسه جدید.
به طور معمول در مواردی که وقایع و حوادث استرس زایی چون اختلاف، جدایی؛ از دست دادن عضوی از خانواده و... مطرح است، توجه و مداخله مناسب برای حل آنها لازم است. همچنین نباید تاثیر منفی بیماری را بر اعتماد به نفس کودک از نظر دور داشت و چنانچه اعتماد به نفس کودک آسیب دیده و کودک دچار افسردگی و اضطراب شده باشد، باید به این جنبه ها نیز توجه لازم اعمال شود.
عده ای مسئله تاخیر در بلوغ و تکامل دستگاه عصبی را به عنوان علت شب ادراری مطرح کرده و عده اي دیگر كاهش ظرفيت مثانه راو عده ای اختلال در ترشح هورمون ADH ( که موجب بازجذب آب در کلیه ها می شود ) را به عنوان عامل، پيشنهاد ميكنند.
برخی نیز ژنتیک و توارث را به عنوان علت شب ادراری ذکر می کنند چون معمولاً يك رابطه فاميلی در مبتلايان به شب ادراری وجود دارد بدین صورت که اگرهر دوی والدین سابقه شب ادراری داشته باشند ۷۷% بچه ها و اگر یکی سابقه شب ادراری داشته باشند ۴۳% بچه ها به شب ادراری مبتلا خواهند بود.
عده ای نیز در مطالعات خود نشان داده اند که بچه های مبتلا به شب ادراری اختلال در بیدار شدن دارند و به دلیل خواب سنگین، در خواب ایمپالسهای ارسالی از مثانه به مراکز مغزی که پر شدن مثانه و نیاز به تخلیه را گزارش می کنند، موجب بیدار شدن بچه نشده و در نتیجه در رختخواب ادرار می کند و علت شیوع بیشتر شب ادراری در بچه های شلوغ و پر تحرک و بچه های بیش فعال که طی روز خیلی فعالیت کرده و در شب به خوابهای عمیق می روند همین اختلال در بیدار شدن است.
اضطراب و استرس روحی بچه نیز در ایجاد شب ادرای دخیل است و به همین دلیل است که گاه با به دنیا آمدن بچه دوم خانواده، بچه اول که نیازمند توجه والدین است دچار شب ادراری می شود و باز به همین دلیل است که تحت فشار گذاشتن بچه ودعوا کردن او نه تنها باعث بهبود شب ادراری نمی شود بلکه ممکن است آن را بدتر نیز بکند.
اثبات شده که مجموعه ای از همه ی این عوامل در ایجاد شب ادرای موثرند.
از دلایل بروز شبادراری ثانویه می توان به عفونت های مجاری ادراری، اختلالات متابولیكی مانند انواع مختلف دیابت، فشارهای خارجی وارد بر مثانه مانند یبوست ناشی از حجم بالای مدفوع و نیز اختلالات عصبی نخاع اشاره كرد.
در اغلب موارد، تشخيص علت شب ادراری بسيار مشكل است و در اكثر موارد هيچ علت واضحی برای آن پيدا نميشود. معمولاً يك معاينه كامل و يك آزمايش ساده ادرار از نظر تشخيصی كافی است و گاهی سونوگرافی سیستم ادراری هم لازم است مگر اينكه اين معاينات، ما را به وجود مسائلی راهنمائی كند كه برای تشخيص آنها آزمايشهای بيشتری لازم باشد. اين كودكان نبايد تحت آزمايشهای تشخیصی یا اقدامات درمانی غیر ضروری قرار بگيرند، مگر شرح حال و معاينات و آزمايش ادرار دليلی واضح برای انجام اين اعمال را نشان دهد.
علل بروز شب ادراری را می توان به موارد زیر دسته بندی کرد:
۱ – ناپایداری مثانه: کاهشظرفیت مثانه و در نتیجه تخلیه زود بهزود ادرار در بسیاری از کودکان مبتلابه «بیاختیاری در شب و روز» ثابتشده است. این کودکان معمولا علایمدیگری چون تکرر ادرار و فوریت دردفع ادرار نیز دارند و با مصرفداروهای ضد اعصاب احشایی مثانهبهبود مییابند.
۲ – تأخیر در تکامل مغزی: کنترل ادرار یعنی تکامل مغز برای این که بتواند دریچه پیشابراه را که درستزیر مجرای خروجی مثانه قرار دارد بهاراده شخص منقبض یا شل کند و بهاین ترتیب تخلیه ادرار با اراده وخواست شخص انجام شود. این درواقع بخشی از تکامل عمومی کودک است و باید به تدریج کسب شود.عوامل داخلی یا خارجی میتوانندتکامل این بخش را به تأخیر بیندازند در نتیجه کودک به علت تأخیر درتکامل مغزی قادر به کنترل صحیح ادرار خود نیست.
سالهای دوم تا چهارم زندگی دوره ی نسبتا حساس زندگی در تکامل کنترلادرار میباشد. فشارهای اجتماعی و استرس به عنوان عامل خارجی کنترلادراری را به تعویق انداخته بیاختیاریادراری ثانویه را تشدید میکند.
در بچههای کوچک بروز شب ادراریرابطهای خاص با تولد خواهر و براد، بستری شدن در بیمارستان بین ۲ تا۴ سالگی، شروع مدرسه، از همگسستگی خانواده به علت طلاق یامرگ و نقل مکان به خانهای جدیددارد. معمولا این کودکان با گذشت زمانو تکامل مغز بهبود مییابند.
۳ – ارث: احتمال بروز شبادراری در کودکانی که والدین آنهاخود مبتلا به شب ادراری بودهاند بیشتراست و اکثریت کودکان مبتلا یکی ازبستگان آنان نیز دچار این اختلال بوده یا میباشند.
۴ – خواب: بعضیها عقیده دارند شب ادراری به این دلیل اتفاق میافتد که کودک خواب عمیقتری نسبت بهسایر کودکان دارد در نتیجه متوجه پربودن مثانه و خروج ادرار نمیشود.
اما مطالعات نشان میدهد که خواباین کودکان مانند سایرین بوده وبیاختیاری در هر مرحله از خواب (چه مرحله خواب عمیق و چه مرحله خواب سبک) اتفاق میافتد. معمولا شبادراری در ساعات اولیه خواب روی میدهد.
۵ – اختلالات روانی: اختلالروانی فقط در ۲۰ درصد این کودکانوجود دارد. در صورت باقی ماندنمشکل شب ادراری در سنین بالاتراحتمال وجود این اختلالات بیشترخواهد بود.
۶ – علل عضوی: در صورت وجود اختلال عضوی در دستگاهادراری عمدتا کودک دچار«بیاختیاری در روز» و «بیاختیاریاولیه» میباشد، به عبارت دیگر اینکودکان هیچ وقت کنترل ادرار را فرانگرفتهاند. بنابراین کودک مبتلا بهبیاختیاری در روز باید به پزشکارجاع شود تا در صورت وجود عللعضوی، با رفع آن، بیاختیاری کودک نیز رفع گردد.
درمان شب ادراری
شرح خیس کردن کودکان در نوشته های ۱۵۵۰ سال قبل از میلاد هم دیده می شود معهذا علی رغم پیشرفت دانش بشر در مورد مکانیسم ایجاد شب ادراری هنوز معلومات ما در مورد چگونگی ایجاد شب ادراری و نحوه درمان قطعی آن کامل نیست .
اقدامات درمانی برای بیماران مبتلا به شبادراری میتواند به دو شکل دارودرمانی و روان درمانی انجام گیرد.
- درمانهای غیردارویی: با مراجعه به روانشناس کودک درمانهای غیردارویی ارائه میشود.
روش های رفتاری جایگاه ویژه ای در درمان شب ادراری دارند و باید به عنوان راه های اولیه درمانی انتخاب شوند. (رفتار درمانی) باید از تشویق و تنبیه مناسب در مورد کودک استفاده شود و به کودک در شب هایی که خودش را خیس نکرده و خشک گذرانده، پاداشی مناسب که واقعا کودک را خوشحال کند، داده شود.
استفاده از زنگ و تشکچه یک انتخاب قابل قبول به عنوان خط اول درمان با توجه به شرایط سنی کودک است . میزان موفقیت این روش ۷۵ درصد است. با ریزش اولین قطرات ادرار، صدای زنگ باعث می شود کودک از خواب برخیزد و ادرار خود را نگه دارد.
درمان دارویی :
استفاده از دارو در رده های بعدی درمانی قرار می گیرد. دارو باید با تجویز پزشک مصرف شود و قطع آن نیز باید تدریجی باشد تا چنانچه علائم کودک پس از قطع دارو برگردد، بنا به نظر پزشک دارو دوباره به دوز قبلی برگردانده و دوره جدیدی از درمان شروع شود.
شاید برای شما جالب باشد اما داروهایی كه برای درمان این كودكان به كار گرفته می شوند، چندان داروهای غریبهای نیستند.
- داروهای ضدافسردگی: بهتر است به جای دارو از روشهای غیردارویی استفاده شود اما در شرایطی که کودک دچار افسردگی شدید باشد، از داروهای ضدافسردگی استفاده میشود.
ایمی پرامین یكی از معروف ترین و پراستفاده ترین داروهای درمان شب ادراری كودكان است كه بسیاری از بزرگسالان از آن به عنوان یك داروی ضد افسردگی معروف استفاده می كنند.
- داروهای کنترلکننده ادرار: این داروها با کنترل ترشح هورمونها و تنظیم آنها، ادرار را کنترل میکنند. این داروها به صورت قرص یا اسپری تجویز میشوند.
البته داروهای دیگری نیز وجود دارند كه یكی از آنها داروی DDAVPاست. این دارو در اصل یكی از هورمونهای طبیعی بدن به نام وازوپرسین یا هورمون ضد ادراری (آنتی دیورتیك) است كه به طور طبیعی از غده هیپوفیز در قاعده مغز ترشح می شود.
به طور طبیعی این هورمون، در بدن روی كلیهها اثر می گذارد و از ترشح ادرار جلوگیری می كند. اگر این هورمون نباشد، حجم ادرار روزانه از ۵/۰ تا ۵/۱ لیتر در روز به چند لیتر در روز افزایش پیدا كرده و بدن را به شدت با كم آبی رو به رو می كند.
پزشكان از این اثر هورمون مزبور استفاده می كنند تا شبها از حجم ادرار كودك بكاهند تا دچار شب ادراری نشود.
این دارو به شكل اسپریهایی به كودك تجویز می شود كه باید شبها آنها را داخل بینی اسپری كند. اگرچه این داروها هر دو داروهای مؤثر و موفقی بودهاند اما این مشكل را دارند كه اثر آنها تنها تا زمان ادامه مصرف دارو تداوم پیدا می كند. درواقع قطع مصرف این داروها با میزان بالای عود شب ادراری و بازگشت مشكلات ناشی از آن همراه است.
درضمن، چنین داروهایی ممكن است عوارض جانبی خاص را نیز به دنبال داشته باشند كه پدران و مادران باید درباره آنها آگاهیهای لازم را كسب كنند.
به همین دلیل پزشكان به طور كلی ترجیح می دهند كه در قدم اول، مشكلات این كودكان را با روشهای غیردارویی برطرف كنند و درمان دارویی را تنها برای كودكانی نگه دارند كه اقدامات محافظه كارانه و غیردارویی در آنها با شكست مواجه شده است.
درضمن گاهی ممكن است از چنین داروهایی تنها برای شرایط خاص و به طور موقتی استفاده كرد. به طور مثال، اگر قرار باشد كه كودك شما شبی را در منزل یكی از اقوام یا دوستانش بخوابد یا به یك سفر تفریحی یا اردو برود، می تواند برای چند روز به طور محدود از این داروها استفاده كند تا دچار مشكل نشود.
- درمان با عمل جراحی: در صورتی که کودک ما به مشکلی مادرزادی در دستگاه تناسلی یا مجاری ادراری دچار باشد، از این روش برای درمان کمک میگیرند.
محققان عقيده دارند چنانچه والدين در فهم كودك و نيازهای او بكوشند و با وی رابطه عاطفی صحيح بر قرار كنند بيماری به سهولت درمان ميشود.
تمرین دادن کودک
اما با وجود تمام راههایی كه اشاره شد، مناسب ترین روش، تحت كنترل درآوردن سیستم ادراری از طریق تمرین كردن است.
* به كودك خود بیاموزید زمانی كه در طول روز احساس دفع ادرار می كند، به جای رفتن به دستشویی، به رختخواب رفته و خود را به خواب بزند و برای خود زمانی را تداعی كند كه در طول شب مثانه پُر شده و سعی دارد او را بیدار كند.
* در روش دیگر به كودك تان كمك كنید تا بیاموزد شبها خود را از خواب بیدار كند و او را ترغیب كنید كه این تمرین را چندین بار در رختخواب انجام دهد. با چشمان بسته در رختخواب دراز بكشد و تصور كند نیمه های شب می باشد و مثانهاش پُر است و تحت فشار قرار دارد و سعی دارد او را بیدار كند. سپس از جا بلند شده و برای تخلیه مثانه به دستشویی برود. باید به كودك تان یاد دهید كه در نیمه های شب هم، همین کار را انجام دهد.
* اما چنانچه این روش ها كارآمد نبود، می توانید خودتان اقدام به بیداری كودك تان در شب كنید.
سعی كنید با علامتی این كار را انجام دهید مانند روشن كردن چراغ، صدا زدن اسمش، تكان دادن او یا زنگ زدن ساعت.
* چنانچه كودك تان دیر بیدار می شود، این كار را ۲۰ دقیقه ادامه دهید. اگر پس از تكرار این روش در ۷ شب متوالی، كودك تان در پاسخ به آن علامت سریع بیدار شد، نشان می دهد یا بهبود یافته است، یا آمادگی هشدار مثانه برای بیدار شدن را پیدا كرده است.
مطمئن باشید ادامه انجام این كارها، سرانجام به بهبودی كودك تان منجر می شود. پس امیدتان را از دست ندهید و پا به پای كودك تان او را همراهی كنید. فقط كمی صبر داشته باشید.
توصیه به والدینی که کودکشان دچار شب ادراری است.
- اول از همه فراموش نکنیم که شبادراری کودکان یک رفتار کاملا «غیرارادی» است؛ پس به هیچوجه نباید آنها را تنبیه کنیم.
تنبیه بدنی که حتما در کار نیست! این کودکان حتی به صورت لفظی هم نباید تنبیه شوند؛ تنبیه فقط مشکل شبادراری آنها را بیشتر میکند.
در عوض ایجاد آرامش در محیط خانواده و مدرسه میتواند روش خوبی برای حل این مشکل باشد.
- نوشیدن انواع نوشیدنیها را از حدود ساعت 7شب کم کنیم.
- پیش از خوابیدن، کودک را به دستشویی ببریم و در طول شب هم حتما او را بدون اینکه بیدار کنیم، به دستشویی ببریم.
- به رفتار فرزندمان دقت کنیم. هر نوع استرس، هیجان، عصبانیت و بهطور کلی هر عاملی که باعث بههم ریختن آرامش کودک شود، او را دچار شبادراری میکند. به عقیده روانشناسان در بسیاری موارد، شبادراری کودکان یک واکنش روحی - روانی است.
- زمان خواب کودک را تغییر دهیم. روانشناسان معتقدند اگر هر شب زمان خواب کودک را حدود نیمساعت جابهجا کنیم، با تغییر ساعت بیولوژیک، احتمال دارد مشکل شبادراری او برطرف شود.
- دستشویی رفتن را آسان کنیم. اگر شرایطی فراهم کنیم که فرزندمان بتواند در طول شب راحت دستشویی برود یا ما او را بدون استرس و هیجان دستشویی ببریم، مسئله شبادراری از بین میرود. نگرانی ناخودآگاه کودک برای تخلیه ادرار، باعث شبادراری او میشود.
- شبادراری فرزندمان را نزد دیگران بازگو نکنیم. با این کار، او را شرمنده و نگران میکنیم. همین مسئله او را دچار شبادراری میکند. مسئله شبادراری کودک باید فقط بین مادر و پدر بماند و کسی از آن خبردار نشود.
- اگر کودک سعی میکند پس از شبادراری، هرچه زودتر لباسهایش را عوض کند، مانع او نشویم؛ به او کمک کنیم تا لباسهایش را عوض کند. این کار مسئولیتپذیری او را بیشتر کرده و یک روش درمانی هم هست.
- با مسئله شبادراری فرزندمان مثل یک سرماخوردگی ساده برخورد کنیم.جای هیچ نگرانیای نیست، چون او به راحتی درمان میشود. نگرانی والدین و انتقال دادن این نگرانی به کودک، فقط باعث طولانیتر شدن دوره درمان میشود.
- مبادا روزها "فرزند دلبندم" خطابش كنیم و شبها "احمق كودن" به او بگوییم!
|
