پوکی استخوان

   پوکی استخوان یا استئوپورز یک اختلال اسکلتی است که ویژگی بارز آن کاهش استحکام استخوان بوده و فرد را در معرض خطر شکستگی قرار می‌دهد.

   پوكی استخوان بیماری همه‌گیر دنیای امروز است. این بیماری با كاهش توده استخوانی و افزایش شكستگی استخوان همراه است و روند آن، چنان آهسته و تدریجی است كه بیمار هیچگونه علایم هشدار دهنده‌ای را احساس نمی ‌كند تا زمانی كه اولین شكستگی اتفاق بیفتد.

   تراكم استخوانی، مقدار استخوان موجود در ساختار اسكلتی بدن است. هر چه تراكم استخوانی بالاتر باشد، استخوان قوی‌تر است. يكی از مهم‌ترين عواملی كه تراكم استخوانی را تعيين می‌كند و روی آن تاثير زيادی می‌گذارد، عوامل ژنتيكی است كه گاهی تحت تأثير عوامل محيطی و داروها نيز قرار می‌گيرند. به طور مثال، مردان تراكم استخوانی بيشتری نسبت به زنان دارند. در حالت عادی، تراكم استخوانی از دوران كودكی روی هم جمع شده و حدود ۲۵ تا ۳۰ سالگی به نهايت خود می‌رسد. در واقع استخوان به طور دائم در حال تغيير و تحول است. استخوان‌های جديد ساخته شده و استخوان‌های قديمی تجزيه می‌شوند. يك چرخه كامل تغيير و تبديل استخوان حدود ۲ تا ۳ ماه طول می‌كشد. زمانی كه شما جوان هستيد، بدن شما مرحله استخوان‌سازی را سريع‌تر از تجزيه استخوانی انجام می‌دهد و به همين ترتيب تراكم استخوانی افزايش می‌يابد.

   سپس اين حجم تراكم استخوانی به مدت ۱۰ سال باقی می‌ماند و پس از ۳۵ سالگی، مردان و زنان سالانه حدود ۳/۰ تا۵/۰ درصد از اين تراكم استخوانی را در قالب فرآيند پيری از دست می‌دهند. پس از اين سن هم تغيير و تبديل استخوان ادامه می يابد، ولی بدن شما بيش از آن كه استخوان بسازد، آن را تجزيه می كند و از دست می دهد.

   پوکی استخوان یک بیماری نهفته اما خطرناک است. نه از آن جهت که باعث مرگ انسان می شود بلکه از آن جهت که توان حرکت و تحرک و زندگی را از انسان سلب کرده و به دنبال آن فرد گوشه گیر، افسرده، عصبی و ... می شود و مرگ تدریجی و خاموشی را برای انسان رقم می زند.

   پوکی استخوان زمانی آغاز می شود که به جای جذب و ذخیره کلسیم، از منابع کلسیم ذخیره شده در اسکلت استخوانی بدن استفاده می شود. در این صورت استخوان ها نازک و شکننده می شوند و مقاومت خود را در مقابل ضربه، حتی ضربه های خفیف از دست می دهند. مهمترین بخش هایی که در اثر ابتلا به پوکی استخوان در معرض شکستگی قرار می گیرند، لگن و ستون فقرات هستند.

   این بیماری در هر گروه سنی می تواند بروز كند ولی نیمی از زنان ۶۵ سال به بالا به آن مبتلا هستند. مردان مسن نيز به پوكی استخوان مبتلا می‌شوند كه البته ميزان ابتلای آنان كمتر از زنان است. به طور تقريبی از هر سه زن يك نفر و از هر دوازده مرد يك نفر به پوكی استخوان مبتلا می‌شوند ؛ یعنی زنان ۴ برابر مردان به این بیماری مبتلا می شوند زیرا زنان از تراكم املاح استخوانی كمتری برخوردارند. پس از دوران یائسگی، كاهش استروژن در بدن، مشكل را بیشتر می كند.

علائم پوکی استخوان

   متاسفانه باید گفت پوکی استخوان قبل از بروز عوارض آن علامتی ندارد.علائم هنگامی ایجاد می شود که شکستگی اتفاق افتاده باشد. درد ناگهانی و شدید درستون فقرات، می تواند از علائم شکستگی های ستون فقرات باشد. ممکن است شکستگی مهره ، بدون درد اتفاق افتد و به صورت خمیدگی ستون فقرات و کاهش قد بیماردیده شود.

   معمولاً نخستین نشانه های بیماری، شكستگی های متعدد و كاهش قد فرد است.

علايم شايع در پوکی استخوان:

درمراحل اوليه:

اغلب كمر درد بدون علامت

در مراحل پيشرفته:

درد ناگهاني پشت همراه با يك صداي خرد شدگی كه نشانه بروز شكستگی مهره‌هاست.

تغيير شكل ستون‌ فقرات به صورت قوز كردن

كاهش قد

بروز شكستگی با ضربه خفيف، به ويژه در ناحيه استخوان ران و بازو

تشخیص پوکی استخوان

   تشخیص استئوپروز معمولا به دنبال یک شکستگی بالینی حاد یا انجام تست تراکم استخوان مسجل می‌شود.

   رادیوگرافی‌ها می‌توانند شکستگی فشاری مهره‌ها را نشان دهند، ولی شواهد پرتونگاری کاهش توده استخوانی تا هنگامی که ۳۰٪ از توده استخوان تحلیل نرفته، ایجاد نمی‌شود. عکس‌های پرتونگاری شاخص خوبی برای تشخیص استئوپروز نیستند زیرا نفوذ کم یا بیش از حد اشعه در فیلم عکاسی روی کیفیت آن تاثیر می‌گذارد، از این‌رو رادیوگرافی‌ها راهنماهای خوبی برای پی بردن به استئوپروز نیستند و غالباً تشخیص براساس سنجش تراکم مواد معدنی استخوان مسجل می‌گردد.

علل پوکی استخوان

   توده‏ی استخوانی هر فرد معمولاً در ۳۰ تا ۳۵ سالگی به بيشترين حد خود می‏رسد. پس از اين سن، كم شدن توده استخوان به صورت يك روند طبيعی آغاز می‏شود. (تعداد و اندازه‏ی تيغه‏های استخوانی بافت استخوانی كاهش مي‏يابد). در واقع با افزايش سن، مقدار استخوانی كه تخريب می‏شود، بيشتر از مقداری است كه ساخته می‏شود. اگر بتوانيم ساختمان داخلی بافت استخوانی را با ميكروسكوپ ببينيم، در حالت طبيعی، شبيه كندوی عسل است كه با تخريب بافت استخوانی در اين كندو اندازه‏ی فضاهای خالی بزرگتر می‏شود و به عبارتی پوك‏تر می‏شود. بدين ترتيب، استخوانها نازك و شكننده می‏شوند، به حدی كه به راحتی و حتی به خودی خود می‏شكنند.(مخصوصاً در ناحيه سر استخوان ران كه در گودی استخوان لگن جا دارد، ستون مهره‏ها و مچ دست).

   زمان يائسگی عامل خطر ديگری براي پوكی استخوان است، به طوري كه بعضی، عملاً پوكی استخوان را فقط بيماری دوران يائسگی می‏دانند. هنگام يائسگی، مقدار هورمون (استروژن) در بدن زنان خيلی كم می‏شود. پايين آمدن اين هورمون در خون، از دست دادن (استحكام) استخوان و پوكی آن را سبب می‏شود.

   بعضی مواقع، وجود برخی از بيماری ها مثل پركاری تيروئيد، كم كاری غدد جنسی، آرتريت روماتوئيد، يا مصرف بعضی از داروها مثل كورتن و لووتيروكسين باعث كم شدن قدرت استخوانها و در نتيجه پوكی آنها می‏شود.

   کمبود مواد معدنی مانند کلسیم، پروتئین و ویتامین دی و استعمال دخانیات مانند سیگار باعث پوکی استخوان می‌شود. در شرایط کمبود مواد معدنی در رژیم غذایی، بدن این کمبود را از بافت‌های استخوانی می‌گیرد و این کار در طول زمان باعث فقر استخوان‌ها از لحاظ مواد معدنی و در نتیجه پوکی استخوان می‌گردد.

   عوامل دیگری نیز مثل کم تحرکی یا کمبود وزن بیش از ۱۰٪ نسبت به وزن دوران جوانی یا بی‌ام‌آی کمتر از ۱۹ ، عوامل وراثتی و اعتیاد به الکل باعث پوکی استخوان هستند .

درمان پوکی استخوان

درمان های متفاوتی برای پوکی استخوان وجود دارد که هر کدام با توجه به شرایط بیمار برای وی انجام می گیرد.

از جمله تجویز ترکیبات حاوی کلسیم و ویتامینD،

تجویز دارو های کاهنده سرعت پوکی استخوان

انجام ورزش و فعالیت های بدنی

چه کسانی در معرض پوکی استخوان قرار دارند؟

   به طور تقریبی و با احتمال زیاد همه ما در معرض پدیده ناخوشایند پوکی استخوان قرار داریم.

سن: افراد مسن در معرض ابتلای بیشتری قرار دارند.

جنس: عارضه پوکی استخوان در نزد خانم ها بعد از سن یائسگی بسیار شایع و زنان ، بیش از مردان به پوکی استخوان مبتلا می شوند ، به ویژه اگر یائسگی زودرس در خانم ها ایجاد شده باشد.

فعالیت بدنی: تحرک بدنی و ورزش ، باعث استحکام استخوان ها در هر سنی می شود.

   عدم تحرک و استراحت زیاد باعث تحلیل و پوکی سریع استخوان ها می شود و شکستگی استخوانی را بیشتر می کند.

سابقه ی خانوادگی: گاه پوکی استخوان در برخی ازخانواده ها بیشتر دیده می شود.

نژاد: خانم های آسیایی و سفید پوست نسبت به سیاه پوستان بیشتر مبتلا به پوکی استخوان می شوند.

رژیم غذایی: تغذیه ، نقش مهمی در پوکی استخوان به عهده دارد. افرادی که کلسیم کافی در رژیم غذایی آنها وجود ندارد و یا ویتامینDکافی دریافت نمی کنند، در معرض ابتلا بیشتری هستند.

استعمال دخانیات: همچنین نتایج حاصل از مصرف سیگار و قهوه زیاد هم، در پوکی استخوان ثبت شده است. کسانی که خود سیگار می کشند، یاهمنشین سیگاری هاهستند، در معرض پوکی استخوان زودرس قراردارند و زنانی که سیگارمی کشند، دچار پوکی استخوان شدیدتری هستند.

مصرف برخی داروها: استفاده طولانی از کورتن ها و یا داروهای ادرارآور، می تواند باعث پوکی استخوان شود. البته قابل ذکر است که مصرف یک یا چند آمپول کورتن در سال چنین اختلالی را ایجاد نمی کند.

برخی بیماری ها: افرادی که از بعضی اختلالات هورمونی مشخص رنج می برند ، مثل پرکاری تیروئید و پارا تیروئید، کم کاری غددجنسی و بیماری کوشینگ در معرض ابتلای بالاتری به پوکی استخوان هستند.

   گروه‌های در معرض خطر معیارهای خاصی دارند كه این معیارها به فرعی و اصلی تقسیم می ‌شوند، یعنی اگر كسی، یك معیار اصلی یا دو معیار فرعی داشته باشد، باید سنجش تراكم استخوان را حتماً انجام دهد.

معیارهای اصلی کدامند؟

سن بالای ۶۵ سال،

سابقه مصرف كورتون،

زمین‌ خوردگی در اثر عدم تعادل در اثر مصرف بعضی از داروها،

یائسگی زودرس زیر ۴۵ سال،

شكستگی با حداقل ضربه یا به ‌طور خود ‌به خودی در بستگان درجه یک

و پرکاری تیروئید از معیارهای اصلی هستند.

یعنی ما دیگر به‌ دنبال معیار دیگری نمی ‌گردیم و این فرد را مستقیم به انجام تست تراكم استخوان راهنمایی می ‌كنیم.

معیارهای فرعی کدامند؟

  یك سری از عوامل فرعی هستند كه باید دو تا از آنها را فرد داشته باشد تا جایگزین یكی از علائم اصلی شوند:

بی ‌تحركی بیش از ۶ ماه،

كمبود كلسیم،

کمتر قرار گرفتن در معرض آفتاب

کاهش وزن بیش از ۱۰ درصد نسبت به دوران جوانی

مصرف داروی هپارین (داروی ضد ‌انعقاد خون) و داروهای ضد‌ تشنج،

دیابت نوع یك در كودكان،

كوشینگ و پُركاری تیروئید،

آرتریت روماتوئید و سندرم‌های سوء جذب از جمله این عوامل هستند.

   بنابراین عوامل مستعد کننده ی پوکی استخوان را به دو دسته تقسیم می کنیم:

عوامل مستعد كننده‏ای كه قابل كنترل نيستند:

- جنسيت: زنان بسيار بيشتر از مردان به پوكي استخوان و شكستگي ناشي از آن دچار مي‏شوند.( در واقع ۴برابر آقايان). زيرا زنان از ابتدا تراكم استخوان كمتری دارند و بيشتر هم عمر می ‏كنند.
- سن: با افزايش سن احتمال بروز پوكی استخوان بيشتر می‏شود.
- شروع يائسگي: استروژن هورمون زنانه‏ای است كه از كاهش توده‏ی استخوان جلوگيری می‏كند. توليد استروژن در تخمدانها بعد از يائسگی متوقف می‏شود، در نتيجه، از دست رفتن توده‏ی استخوان تسريع می‏شود. زنانی كه يائسگی زود رس دارند (قبل از ۴۵ سالگی)، مانند بانوانی كه تخمدانهای آن ها را با جراحی برداشته‏اند بيشتر در معرض ابتلا به پوكی استخوان‏اند.
- سابقه‏ی خانوادگی: وراثت بر مقدار استخوانهای شما و سرعت از دست دادن آنها تأثير دارد، اگر مادر شما، شكستگی لگن يا مهره، ساعد و... داشته باشد، احتمال ابتلای شما به شكستگی ۲ برابر افراد ديگر است.
- استخوان‏بندی ظريف و كوچك: بانوانی كه دارای استخوانهای كوچك بوده، كوتاه قد و يا لاغراند، به خاطر وجود توده‏ی استخوانی كمتر، مستعد بروز پوكی استخوان‏اند.
- نژاد: بانوان اروپای شمالی يا افراد ساكن آسيای جنوب شرقی، بيشتر در معرض ابتلا به پوكی استخوان‏اند.
- بعضی از بيماری ها: بيماريهايی نظير بيماری تيروئيد، پاراتيروئيد، غدد جنسی، و غدد فوق كليوی مي‏توانند به پوكی استخوان منجر شوند.

عوامل خطری كه می‏توان آن ها را كنترل کرد:

- وزن: وزن كم بانوان بسيار لاغر باعث كم شدن قدرت استخوان هم می‏شود (زناني كه دارای اضافه وزن‏اند، معمولاً در معرض خطر نيستند ولی احتمال ابتلا به ناراحتي‏های ديگر در آنها زيادتر است.)

- ورزش نكردن: فعاليت نداشتن، كاهش توده‏های استخوان را تسريع مي‏كند. ورزش مناسب به افزايش مقدار استخوان و سلامت بيشتر شما كمك می‏كند.

- كمبود كلسيم در برنامه‏ی غذايی: كلسيم استخوانها را قدرتمند می‏كند. اگر به قدر كافی كلسيم مصرف نمی‏كنيد بدن شما سلولهای استخوانی را تخريب می‏كند تا كلسيم مورد نياز خود را از آنها به دست آورد.

- سيگار كشيدن: زنانی كه سيگار می‏كشند بيشتر از آنها كه سيگار نمی‏كشند به پوكی استخوان (و ساير بيماريها) دچار می‏شوند.

- کمبود ویتامین دی

- مصرف برخی داروها

پیش گیری از پدیده ی پوکی استخوان

   می توان با روش های بسیار ساده ای خطر پوکی استخوان را کاهش داد:

   با اطلاع از وضعیت استخوان ها به ویژه در خانم ها دردوران نزدیک به یائسگی، به وسیله مشورت با پزشک، به کار بردن روش تشخیص مناسب و در صورت نیاز تجویز دارو های ویژه می توان از پیشرفت بیماری و عوارض حاصل از آن پیش گیری کرد.

   پوکی استخوان یکی از مهمترین عوارض کاهش مصرف کلسیم است و در صورت همراهی با عواملی مانند:کمبود ویتامینC، کمبود ویتامین D، درمان با استروئیدها (کورتون)، بی حرکتی و... برشدت آن افزوده می شود.

    ترک سیگار عامل مهمی برای جلوگیری از ابتلا به پوکی استخوان است.

   آرامش اعصاب و روان، جلوگیری از تشویش و نگرانی و ... نقش مهمی در جلوگیری از ابتلا به پوکی استخوان دارد.

   تغذیه مناسب ، از روشهای موثر برای پیش گیری پوکی استخوان است. غذای انسان باید محتوی پروتئین ، املاح کافی و ویتامین های لازم باشد، تا روند پوکی استخوان کندتر شود.

    تغذیه مناسب سرشار از کلسیم و پروتئین، فعالیت و دوری ازعدم تحرک و انجام ورزش های مناسب از زمان کودکی و نوجوانی، بهترین و کم خرج ترین توشه و روش پیشگیری برای جلوگیری از پوکی استخوان است.

 کلسیم و پروتئین، شیر، پنیر، ماست و غذاهای دریایی به ویژه ماهی است.

    کلسیم یکی از اجزای سازنده استخوان است وغذای روزانه هر فرد بالغ ، باید حداقل حاوی ۱۰۰۰ تا۱۲۰۰  میلی گرم کلسیم باشد. البته این مقدار در زنان باردار ، شیرده، یائسه ، افراد مسن و بچه ها بیشتر بوده و بین ۱۵۰۰ تا۲۰۰۰  میلی گرم است. همان طور که گفته شد، فرآورده های لبنی مانند شیر، ماست، کشک، قره قوروت، پنیر از منابع مهم و بسیار خوب کلسیم اند .

   (افرادی که نمی توانند لاکتوز شیر را تحمل کنند، می‌توانند از منابع دیگر کلسیم مثل آب پرتقال‌های غنی شده با کلسیم و یا شیر و ماست فاقد لاکتوز استفاده کنند.)

   سایر منابع حاوی کلسیم عبارتند از: سبزیجات برگ سبز ، کلم پیچ، شلغم، هویج، پرتقال ، انگور، توت فرنگی، خرمالو، زیتون، جعفری، اسفناج، کرفس، کشمش، بادام، پسته، گردو، حبوبات و غذاهای دریایی مانند ماهی به ویژه ماهی تن، کیلکا و ساردین.

   نمک زیاد، کلسیم را از استخوان‌ها خارج می‌کند.

   مصرف مواد غذایی سرشار از پتاسیم مثل موز، اجازه نمی دهد که نمک، کلسیم استخوان‌ها را زایل کند.

(( توجه: مضرات مصرف بیش از حد کلسیم:

   دریافت مقادیر زیاد كلسیم از طریق منابع غذایی دشوار است، اما مكمل ها به راحتی می توانند نیازهای بدن افراد یا حتی فراتر از آن را تأمین كنند.

   وجود بیش از ۲۵۰۰ میلی گرم كلسیم در غذاها ممكن است باعث مشكلاتی برای بدن به خصوص زنگ آهن شود.

   استفاده بیش از حد كلسیم نیز می تواند مشكلاتی مثل سنگ کلیه ایجاد كند.

   تحقیقات نشان می دهد مردانی كه كلسیم زیادی مصرف می كنند، بیشتر در معرض ابتلا به سرطان پروستات هستند.

   ممكن است كلسیم یك ماده معدنی جادویی باشد، اما حتی در مورد مواد جادویی هم باید میانه روی و تعادل را رعایت كرد. ))

    مصرف روزانه نیم لیتر شیر، ۵۰ درصد نیاز افراد بالغ به پروتئین و ۱۰۰ درصد نیاز افراد به کلسیم را برآورده می کند.

   اگر ویتامین D نباشد بدن فقط ۱۰ تا ۱۵ درصد کلسیم مصرف شده را جذب می‌کند. زمانی که میزان کلسیم کاهش می‌یابد ویتامین D وارد عمل می‌شود و به بدن کمک می‌کند تا کلسیم بیشتری جذب و میزان کمی از دست بدهد. (همان طور که می‌دانید نور خورشید ویتامین D را در پوست بدن تولید می‌کند.)

   ویتامین k ‌ که در سبزیجات برگ دار مثل کلم برگ، اسفناج و چغندر وجود دارد برای حفظ سلامت استخوان‌ها لازم است. نتایج پژوهش‌های متعدد نشان می‌دهد افرادی که ذخیره‌ی ویتامین K بالایی دارند کمتر در معرض شکستگی استخوان ران قرار می‌گیرند، استخوان‌های مقاوم‌تری دارند و کلسیم کمتری از دست می‌دهند. ویتامین K باعث فعال شدن پروتئینی می‌شود که کلسیم را در استخوان‌ها تثبیت می‌کند.

   الکل به سلامت استخوان‌ها آسیب می‌رساند.

   الکل در مردها میزان تستوسترون را کاهش می‌دهد و می‌تواند با ساخت دوباره بافت‌های استخوانی تداخل پیدا کند. نوشیدن الکل در زنان نیز سیکل عادت ماهانه را به هم می‌ریزد و در نتیجه احتمال پوکی استخوان بالا می‌رود.

این توصیه‌ها را برای حفظ سلامت استخوان‌ها در سنین مختلف به یاد داشته باشید:

بین ۱۰ تا ۲۰ سالگی : ۱۳۰۰ میلی‌گرم کلسیم در روز با خوردن غذاهای غنی از کلسیم مانند پنیر و سبزی‌های دارای برگ سبز دریافت کنید. دست کم سه لیوان شیر در روز بنوشید.

بین ۲۰ تا ۳۵ سالگی : باید دست کم روزانه ۱۰۰۰ میلی‌گرم کلسیم دریافت کنید. ورزش‌هایی مانند دویدن آهسته یا پیاده روی به استحکام استخوان‌ها کمک می‌‌‌کند.

بین ۳۵ تا ۵۰ سالگی : هنوز به دریافت روزانه ۱۰۰۰ میلی‌گرم کلسیم نیاز دارید، چرا که ممکن است کاهش تراکم استخوان از قبل آغاز شده باشد. با پزشک خود در مورد لزوم انجام تراکم‌سنجی استخوان مشورت کنید.

۵۰ سالگی و بالاتر : اطمینان حاصل کنید که حداقل روزانه ۱۰۰۰ میلی‌گرم کلسیم دریافت می‌کنید و دست کم ۳۰ دقیقه ورز ش، سه بار در هفته یا بیشتر انجام می‌دهید. همچنین پزشکتان ممکن است مکمل ویتامین D برای شما تجویز کند.