طاعون

   طاعون نوعی بیماری عفونی باكتريال مشترك بين انسان و حيوانات است كه توسط جوندگان و کک آنها به ساير حيوانات و انسان منتقل می شود.

تاریخچه ی طاعون

   رومیان طاعون را انتقام آپولو پس از دزدی از یکی از نیایشگاه‌هایش می‌پنداشتند.

   پیشینه طاعون انسانی به زمانهای دور برمی گردد. واژه طاعون از نظر لغوی، مشتق از واژة لاتینی "plaga" به معنی «وزیدن» است.

   رومیان باستان بر این تصور بودند که طاعون طوفانی است که در نتیجه خشم خدایان پیدا می شود. یونانیان باستان، آپولو، خدای تندرستی، را «موش کُش» می نامیدند و احتمالاً از ارتباط بین موش و طاعون آگاه بودند. به باور آنان، آپولو این قدرت را داشت که با کشتن موش ها، مانع شیوع طاعون شود.

   عامل مسبّب این بیماری تا پایان قرن نوزدهم ناشناخته بوده و سه همه گیری بزرگ آن که بین قرن های ششم تا نوزدهم میلادی رخ داده، بر وضعیت اقتصادی جامعه جهانی اثر شدیدی گذاشته است. در برخی جهان گيری ها از آن به عنوان (مرگ سياه ) ياد می شود.

   سه حمله بزرگ طاعون که بین قرن ششم تا نوزدهم میلادی رخ داده اند عبارتند از:

الف) طاعونی که در قسطنطنیه (امپراطوری بیزانس) در قرن ششم میلادی رخ داد و تا خاورمیانه و کرانه های مدیترانه گسترش یافت و در اروپا نیز به صورت محدودتر مشاهده شد. این حمله، شمار زیادی را از بین برد و حدود ۲۵ میلیون نفر را از پای درآورد.

ب) دوّمین حمله از نوع خیارکی بود و از هند، چین یا استپ های روسیه آغاز شد و در ۱۳۴۷ میلادی به شرق اروپا رسید. در کمتر از سه سال، بیشتر اروپا را فراگرفت و به «مرگ سیاه» شهرت  یافت. در آن زمان، برای نخستین بار، علاوه بر اقدامات پیشگیرانه، قرنطینه هایی اعمال شد. با وجود این تلاش ها، حدود ۴۲ میلیون نفر در جهان از بین رفتند که ۲۵ میلیون نفرشان اروپایی بودند.

ج) سومین حمله، اپیدمی در هنگ کونگ بود که در سال ۱۸۵۵ میلادی از ایالت یونن در چین شروع شد و تا سه چرخه متوالی ادامه یافت. چرخه سوم، که در سال های ۱۹۸۰ شروع شده بود، در ۱۹۸۴ به  هنگ کونگ رسید و به سرعت از طریق کشتی های اقیانوس پیما به دیگر کشورها سرایت کرد.

علت بیماری طاعون

   در ۱۸۹۴ میلادی  یک میکروب شناس فرانسوی سوئیسی تبار، به نام الکساندر جی. ای یرسین عامل عفونت زای طاعون انسانی را کشف کرد؛ باسیلی که به یاد او «یرسینیا پستیس» نامیده شد.

   عامل بيماری طاعون، باكتری به نام "يرسينيا يستيس" می باشد. مخزن اين عامل را جوندگان وحشی تشكيل می دهند.

   هيچگونه دليلی مبنی بر اينكه باقی ماندن باسيل طاعون در محيط  اطراف بتواند باعث آلودگی محيط  و تهديد بهداشتی شود، وجود ندارد، چرا كه اين باسيل، فاقد اسپور است و لذا نسبت به شرايط  محيطی، بسيار حساس بوده و سريعا از بين می رود و از اين گذشته يرسينيا پستيس، در برابر تابش نور خورشيد و حرارت، بسيار حساس است و مدت زيادی در خارج از بدن ميزبان، زنده نمی ماند. حتی در بدبينانه ترين وضعيت، افشانه های حاوی باسيل طاعون فقط  به مدت يك ساعت فعال باقی خواهد ماند و لذا در يك حمله بيوتروريستی مخفيانه، قبل از اينكه اولين مورد پنومونی طاعونی عارض شود باسيل های موجود در افشانه آلوده، از بين خواهند رفت.

انواع طاعون

   طاعون بیماری شدید خاص جوندگان، به ویژه موش ها، بود که از طریق کک های آنها به انسان منتقل می شد و در انسان ها سه نمود بالینی جداگانه داشت: گونه خیارکی، گونه ریوی و گونه گندخونی(عفونی خون).

طاعون خیارکی

   طاعون خيارکي شا يعترين چهره بالينی بيماری است پس از طی دوره کمون به دنبال گزش کک آلوده، باسيل در غدد لنفاوی منطقه تکثير پيدا کرده به طور نا گهانی با تب ۴۰-۵/۳۸درجه سانتی گراد، لرز، ضعف و سردرد شروع می شود. اسهال و استفراغ ممکن است در اوايل تظاهر کند.

   معمو لا همزمان با آن و يا چند ساعت پس از آن، بيمار متوجه برجستگی غدد لنفاوی در ناحيه کشاله ران، زير بغل يا گردن می شود اين غدد دردناک بوده و به قدری حساسند که بيمار از هرگونه حرکتی اجتناب می نمايد.

   اين خيارک به صورت تورم بيضی شکل به اندازه ۱۰-۱ سانتی متر ظاهر و با عث کشيدگی پوست و قرمزی آن می گردد.

   درصورتی که بیمار به‌موقع تحت علاج قرار نگیرد، علایم هشدار ‌دهنده‌ای همچون افزایش تعداد ضربان‌های قلب، آشفتگی و هذیان ظاهر می‌شوند. در این صورت بیمار پس از ۳۶ ساعت می‌میرد.

  طاعون به علت شروع ناگهانی و برق آسا بودن سير بالينی می تواند در عرض ۴-۲ روز منجر به مرگ شود.

طاعون عفونی خون

   این طاعون بین ۱۰ تا ۲۰٪ طاعون‌ها را تشکیل می‌دهد. طاعون عفونتی خون در ادامه‌ی طاعون خیارکی به‌وجود آمده و نوع شدید شده‌ی آن است که طی تکثیر زیاد باسیل‌ها در دستگاه گردش خون، به صورت بیماری بروز می‌کند. این حالت هنگامی رخ می‌دهد که سیستم دفاعی غدد لنفاوی و سایر دفاع‌های بدن فعال شده‌باشد. ممکن است خیارک‌های تشکیل شده آن‌قدر ریز باشند که دیده نشوند.

   این نوع طاعون باعث تورم میوکارد قلب و افزایش حجم آن و تخریب بافت‌های کبد و طحال شود. افراد مبتلا به این نوع طاعون، دچار سرگیجه، حالت تهوع، اسهال، درد‌های عضلانی وحشتناک، تخریب بافت‌ها و کاهش زیاد فشار خون می‌شوند.

طاعون ریوی

   دوره نهفتگی اين بيماری ۳-۲ روز است. شروع آن سريع بوده ،پس از ورود باسيل طاعون به ريه های فرد، پنومونی طاعون ايجاد می شود كه با علائمی همچون تب و لرز، سر درد، درد عضلانی،سرفه، تهوع، استفراغ و اسهال همراه است. ديدن خلط خونی بسيار مهم است. اگر پنومونی پيشرفت كند، خس خس سينه و سيانوز بدن ظاهر می شود، فرد بیمار می‌تواند به حالت کما نیز برود.

   ۱۰۰ درصد افراد درمان نشده خواهند مرد.

   يکی از خطرناکترين عوارض طاعون خيارکی، پنومونی ثانوی می باشد. عفونت، تو سط خون از خيارک به ريه رسيده و ايجاد پنومونی می کند.

   علاوه برمرگ و مير بالا اين نوع طاعون شديدا مسری بوده و انتقال از طريق لباس های فرد بیمار و  ذرات ترشحی معلق در هوا(در اثر عطسه و سرفه ی فرد بیمار) صورت می گيرد.

راه های انتقال بیماری طاعون

مخزن این بیماری جوندگان و ناقل آن کک می باشد.

   مخزن طبيعی عفونت را جوندگان وحشی مثل راسو، جوندگان اهلی مثل موش و خرگوش اهلی، و گوشتخواران اهلی مانند گربه و سگ تشكيل می دهند.

   انسان، با قرار گرفتن در چرخه انتقال حيوانی طاعون و يا با ورود حيوانات وحشی آلوده يا كك آنها به اجتماعات انسانی، به اين بیماری، مبتلا می شود و حيوانات اهلی نيز ممكن است كك آلوده به طاعون جوندگان را به منازل، منتقل كنند.

    آلودگی شديد جوندگان شهری، موجب همه گيری حيوانی و انسانی طاعون می شود و انسان، نقش ميزبان اتفاقی را ايفا می كند.

   ندرتا سگ ها و به نحو شايعی گربه ها به دنبال خوردن جوندگان مبتلا به طاعون، به صورت حادی بيمار می شوند و از طريق ترشحات آبسه های زير پوستی، ترشحات دستگاه تنفسی ناشی از پنومونی، انتقال مكانيكی به وسيله گازگرفتن و چنگ زدن و ترشحات دهانی حلقی ناشی از كلونيزاسيون يرسينيا پستيس، به طور مستقيم، باعث آلودگی انسان می گردند.

۱- از جوندگان آلوده به باسیل طاعون به انسان : از طريق موش
۲- از انسان  به انسان : از طريق قطرات تنفسی و آب
۳- از حيوانات به انسان : از طريق قطرات تنفسی و آب از طريق افشانه های آلوده در حملات بيوتروريستی

* در اثر تماس و دستکاری نسوج حيوانات آلوده و محيط  كشت باسيل طاعون

* در اثر تماس با گربه های آلوده به پنومونی طاعونی

* در اثر تماس با شپش و كنه و کک آلوده

   ۲۰۰۰-۳۰۰۰ نوع كك موجود، حدود ۳۰ نوع آن قادر به انتقال طاعون، می باشند و ضمنا حداقل ۲۲۰ نوع جونده مختلف، نسبت به طاعون ، حساس بوده و ممكن است آلوده شوند.از آنجا كه کک جزو موجودات خونسرد می باشد قادر به تنظيم درجه حرارت بدن خود نبوده ولذا در مناطقی كه درجه حرارت و رطوبت هوا مناسب نباشد به سرعت، مايعات بدن خود را از دست، می دهد و قادر به ادامه حيات نمی باشد.

   مری كك طوری ساخته شده است كه به طور منظم باز و بسته می شود و مواد مصرفی را به داخل معده، هدايت می نمايد و در صورتی كه كك، از خون آلوده به يرسينيا پستيس، تغذيه نموده باشد ابتدا مقداری خون وارد معده ی کک می گردد ولی از آنجا كه اين ارگانيسم ها كلنی هایی در مری تشكيل داده و با ايجاد لخته باعث انسداد آن می شوند راه ورود خون، به معده، كاملا مسدود می شود و باعث استفراغهای مكرری در كك می گردد و از طرفی اين حشره به منظور رفع تشنگی و گرسنگی خود با حرص و ولع بيشتری به تغذيه، می پردازد و با استفراغ مواد آلوده و تلقيح آنها به ميزبانهایی كه از خون آنها تغذيه می کند يرسينياپستيس را به بدن آنان منتقل می كند و سرانجام در اثر كم آبی، تلف می گردد. 

درمان طاعون

   مردم عهد باستان و قرون وسطی در برابر طاعون، همچون در برابر دیگر بیماری‌های عفونی، بی دفاع بودند. مبارزه در برابر طاعون برای مدتی بس طولانی، به اقدام‌های زیر محدود بود:

- دعا به درگاه خدا و مقدسین

- سوزاندن افراد ناموافق با دین، یهودیان، جذامیان و جادوگران به دستور کلیسا

- حجامت

از سده ی شانزدهم به بعد:

- قرنطینه  کردن بیماران و خانواده ی بیماران

- ضدعفونی و سوزاندن خانه‌های بیماران

- ضدعفونی سکه‌های پول

- ساختن بیمارستان در خارج از دیوارهای شهرها

- قرنطینه کردن کشتی‌ها و سوزاندن جنازه‌ها به‌دستور کلیسا

امروزه:

   طاعون انسانی یک بیماری درمان پذیر به شمار می آید و با اقدامات به موقع می توان میزان مرگ و میر ناشی از آن را از ۶۰ درصد به کمتر از ۱۵ درصد رساند.

- درمان شامل آنتی بيوتيك های مناسب به ويژه در ۴۸ ساعت اول بيماری است. درمان حمايتی نظير تجويز آب و الكتروليت ها نيز ضروری می باشد.

   در صورتی که آنتی بيوتيک بعد از ۲۰ساعت از شروع طاعون ريوی آغاز شود معمولا بی تا ثير بوده و طاعون کشنده خواهد بود.

پیشگیری از طاعون

* با افزایش تجارت و مبادلات بین الملل و افزایش کشتیرانی بین اقیانوس ها و همه گیری های بیماری های  مرگبار، قرنطینه کردن به عنوان روش مناسبی برای پیشگیری از سرایت بیماری مطرح شد.

* افرادی كه دچار طاعون ريوی شده اند و نيز افراد سالم بهتر است جهت جلوگيری از انتشار باسيل از ماسك استفاده نمايند.

* واكسن طاعون، نوعی واكسن كشته شده است كه به صورت ۲ دوز اوليه به فاصله سه ماه تزريق می شده و سپس هر شش ماه، يكبار اقدام به تزريق يادآور آن می نموده اند. و واکسیناسیون برای افراد زیر صورت می گرفته:

 واكسيناسيون افراد در معرض خطر نظير كاركنان آزمايشگاههایی كه با باسيل طاعون در تماس می باشند و ساكنين مناطقی كه ميزان بروز طاعون زياد است و يا كسانی كه به آن مناطق مسافرت می نمايند.

* در رابطه با كنترل بیماری تنها زمانی بايد به مبارزه با موش های صحرایی و ساير جوندگان و كاهش جمعيت آنها اقدام شود كه جهت از بين بردن ككهای جوندگان، ازحشره كش مناسبی استفاده شده باشد زيرا اگر قبل از نابود كردن كك ها اقدام به معدوم كردن جوندگان شود با از بين رفتن اين ميزبان ها كك آلوده آنها كه از موجودات خونگرم تغذيه می كند به بدن انسان هجوم آورده باعث انتقال بیماری می گردد.

* جلوگيری از تماس جوندگان با مواد غذایی و اماكن انسانی

* پیشگیری بیماری از طریق زدودن عوامل انتقال دهنده بیماری مثل موش و کنه و کک

* تمیز بودن محیط های نگهداری مواد غذایی و محل نگهداری حیوانات

* اجتناب از دستکاری مواد گوشتی آلوده و ضایعات و ترشحات حیوانات

* در موارد اضطراری استفاده از دستکش و ماسک، سم پاشی محیط های آلوده به حشرات.

* پوشیدن لباس های محافظ از نفوذ حشرات در افرادی که در جنگل و محیط های آلوده حضور می یابند توصیه می گردد.